नभाचा किनारा

अन्वयार्थ

2011-10-07T22:37:00.003-04:00

बाल्कनीतल्या उन्हात अगदी लवकर सकाळी कॉफी पीतांनाची आजी बघून मला का कोणजाणे, भरून आलं. तिची नजर दूर झाडांकडे लागलेली, पण मन मात्र आशेने स्वयंपाकघराकडे वळलेलं होतं, कि कोणी आपल्याशी बोलायला येतंय का? मी माझाही कॉफीचा मग सांभाळत दार उघडून म्हटलं, "गूड मॉर्निंग". तर हसून म्हणाली, "खूप पूर्वी आमच्या शेजारी बेबीताई रहायची, ती म्हणायची तसं, आज तुझं लवकर उजाडलेलं दिसतंय!"

तिच्या मनाने एका क्षणात त्या बेबीताई असणाऱ्या आठवणींचा पट, पुन्हा एकदा जगून मागे टाकला होता! हल्ली तिच्या दर ५ वाक्यांमागे, "खूप पूर्वी आमका......खूप पूर्वी गेलो होतो ते गाव.........खूप पूर्वी खाल्ली होती ती कचोरी.........." अशी उदाहरणं येत असतात. किशोरवय भविष्यात, तारूण्य नि प्रौढत्व वर्तमानात, तर वृद्धत्व भूतकाळात रमतं- ऐकलं होतं. पण आजीचं ते पूर्वीच्या गोष्टींत रमणं मला आजवर कधीच इतकं कासावीस करून गेलं नव्हतं. त्या रमण्यात आनंद असेलही तर अगदी थोडा होता. मनाला आता केवळ भूतकाळाचाच तर आधार उरलाय, अशी अपरिहार्य शरणागती माझ्या आजीने घ्यावी, हे अजिबातच सहन होईना.

"आपली प्रेमाची माणसं आता म्हातारी होत चालली!" हे स्वीकारायला हवं- मी मनाला समजावलं. ऐंशीच्या घरात पोचल्यावरही काळे केस, नि खणखणीत आवाजाची आजी, आता मात्र स्वत:च्याच आवर्तांमधे फिरतेय. नवीन चित्रं बघतांनाही जुन्याच चौकटींमधून त्यांचे अन्वयार्थ लावायला लागलीये. गंमतीत का होईना, मरण्याची गोष्ट काढून, "त्या क्षणाला" एकटीने सामोरं जायचं धैर्य गोळा करायला लागलीये.

एवढं आयुष्य जगून मागे टाकलं- त्याचा गोषवारा काय निघतो का ते शोधायला लागलीये.

आयुष्याच्या संध्यासमयी, हे असं आपसूक वैराग्य येऊनही रोजच्या जगण्यातला आनंद कणाकणाने साठवणारी ही माझ्या आधारवडांची पिढी, कदाचित मला सांगू पहातेय, "आता तुला मोठं व्हायला लागेल. आमच्या करता हॉस्पिटलच्या वाऱ्या, बेडपॅन देणं नि केस विंचरून आंघोळ घालणं तुला करावं लागू नये अशी खरंच कळकळीची शेवटची इच्छा आहे!

पण ही सेवा करण्यानेच का केवळ मोठेपण येतं?

बाल्कनीत कॉफी पीत बसलेल्या आजीशी जाऊन चार धीराचे, आशेचे, आनंदाचे शब्द बोलतांनाही मला ते नकळत आलंच होतं.

चित्तरकथा!

2011-08-29T12:20:00.018-04:00

जेमतेम एक-चतुर्थांश वर्षे वयाच्या माझ्या पोराला केवळ मी जन्मच दिलाय म्हणून- अन्यथा सासरची सोडाच, पण माहेरची मंडळीसुद्धा, "अगदी त्याचा बाSSबा दिसतोय" म्हणायला लागली, तेव्हा मी जरा हिरिरीने माझा बाळपणीचा फोटो अ‍ॅल्बम पुस्तकांच्या कपाटातून शोधून काढला. नाक तर निर्विवाद आपलं नाही, पण थोडीशी हनुवटी, किंवा गालांचा भास तरी? माझ्याच फोटोंमधे मी माझंच बाळ कुठे दिसतंय का बघत बसले!

वितभर उंचीच्या मला, फूटभर उंचीचा हलव्याचा मुकुट घातलेला फोटो.

मग मोठ्ठा काळा गॉगल घातलेला, कुरळ्या केसांची नारळाची शेंडी घातलेला फोटो.

मग फ्रिलच्या फ्रॉकवर सोनेरी चांदण्या लावून शाळेच्या गॅदरिंगला नाच करतांनाचा फोटो...

एका फोटोपाशी मन जरा जास्त रेंगाळलं. जवळजवळ माझ्या खांद्यापर्यंत येणाऱ्या मोठ्या बादलीत, माझ्या आबांनी मला आंघोळ घालायला उभं धरलंय! काळ्या-पांढऱ्या मण्यांच्या मनगट्या घातलेल्या इवल्याशा हातांनी मी बादलीची कड धरून ठेवलीये, आणि बोळकं दाखवत हसतेय. माझ्याही आईने केवळ मला जन्म दिला म्हणून. अन्यथा मी सदासर्वदा आजी-आबांना चिकटलेली असायचे, आणि आईजवळ झोपल्यावरही, अगदी मध्यरात्री तिला उठवून "आबांकडे जायचंSSSS" असं भोकाड पसरायचे- ही गोष्ट मला वेगवेगळ्या प्रसंगी आई-मावशी-आजी-बाबांनी सांगून सांगून अगदी पाठ झालीच होती.

शिवाय ह्या बादलीतला फोटोचीपण एक गंमत गोष्ट खुद्द आबांनीच सांगितली, "हा फोटो बघ- मी तुला लहानपणी आंघोळ घातलीये त्याचं प्रूफ, नाहीतर तुला वाटेल आपल्या आबांनी आपल्यासाठी काही केलं की नाही? " "अहो मला असं कसं वाटेल?" हे म्हणण्याइतकी मी मोठी होईपर्यंत, तो फोटोही त्यांनी खास त्यांच्या कपाटाच्या दारावर चिकटवून ठेवला होता. जाता येता मला विचारायचे- "सांग बरं लहानपणी तुला आंघोळ कोण घालत होतं???"

आज तो फोटो बघतांना त्यांची आठवण तर आलीच, पण माझ्या स्वत:च्या पोट्ट्यालाही त्याची आजीच (माझी आईच) अजून आंघोळ घालते, म्हणून जरा कानकोंडंही झालं. मग आईला म्हटलं, "अगं उद्यापासून माझं ट्रेनिंग. मी पायावर नाही तर टबात, पण पिटक्याला आंघोळ घालायची सवय केली पाहिजे. नाहीतर आंबांबरोबर माझा होता, तसा ह्याच्या बरोबर तुझाच- बादलीतला फोटो काढावा लागेल!"

आई एकदम तापलीच, "तुला काय वाटतं- आबा तुला आंघोळ घालत होते? अगं मीच रोज घालत होते... त्यांनी तर चुकुनसुद्धा, एकदाही तुला आंघोळ घातली नव्हती!"

तेव्हा हसायला आलं, पण नंतर उगीच हरवल्यासारखं वाटत राहिलं... गमतीत झालं म्हणून काय, त्यांनी आपल्याला खोटं का सांगितलं? अगदी प्रूफ-प्रूफ म्हणून फोटो दाखवून पाठ करून घेतलं, आणि आपणही त्या फोटोभोवतीच आठवणी विणत बसलो? आधी न दिसलेल्या गोष्टी मग एकएक करून दिसायला लागल्या- बादली कोरडी ठण्ण आहे. ती त्यांच्या खोलीत का ठेवलीये? आंघोळच घालायची तर ती बाथरूम मधे नको का? आणि मुळात बादलीत पाणी असायला हवं- बाळ नव्हे! भारतात असं टब सारखं कोणी पाण्यात बुडवून आंघोळ घालत नाहीत.......

पुन्हा अ‍ॅल्बम चाळला- माझं केवढंतरी आयुष्य केवळ त्या फोटोंमधे उरलंय आता... न आठवणारं बालपण तर सोडाच, पण आठवणारंही बरंच काही आता थोडं धूसर व्हायला लागलं- तर त्या फोटोंमधूनच पुन्हा ठसठशीत अधोरेखित करून घ्यायचं. कॅलिडोस्कोपच्या रंगीत तुकड्यांसारख्या आठवणी- दरवेळी नवीन आकार घेऊन येतात. ते आकार आठवणींचे असतात, की मनाचे? कधी उदास असतांना आठवणीतलं आभाळही भरून आलेलं असावं, नि आठवणीतल्या सख्ख्या मैत्रिणीशी प्रत्यक्षात भेटल्यावर मात्र काय बोलावं ते कळेनासं व्हावं...

जितके फोटो- तितक्या गोष्टी.

एका वाढदिवसाला आम्ही अंगणात "व्हॉट कलर" खेळतोय. नेमकं माझ्यावर राज्य आलेलं, आणि २-३ रंग सांगितले तरी ते जाईना. तेव्हा रश्मीताईने मला बोलावलं. ती माझी आतेबहीण. माझ्याहून ५-६ वर्षांनी मोठी होती, त्यामुळे आम्हा बच्चेकंपनी बरोबर खेळण्यात तिला रस नव्हता. ती कानात म्हणाली, "क्रीम कलर सांग". क्रीम कलर म्हणजे कुठला, हे सुद्धा मला माहिती नव्हतं! तर ती म्हणाली, "तुझ्या फ्रॉकवर जी फुलं आहेत नां, तोच क्रीम कलर आहे." आता माझी चंगळच झाली. क्रीम कलर ला हात लावायचा, म्हणजे सगळ्यांना माझाच फ्रॉक धरायला यावं लागलं असतं, त्यामुळे मी कोणालाही आऊट करावं!

आत्ता क्रीम रंगाची फुलं असलेल्या त्या निळ्या ड्रेसमधला फोटो दिसला, नि ही गोष्ट आठवली. अजून किती क्षणांचा बनलेला होता तो दिवस! आईने केक केला असणार-सकाळी ओवाळलं असणार-मैत्रिणींनी कायकाय भेटवस्तू दिल्या असणार. पण ते आता आठवत नाही. फक्त ही क्रीम कलरची गोष्ट तेवढी ह्या एका क्षणात बंदिस्त झालिये!आता नादच लागलाय- ह्या फोटोंच्या कोलाजमधून आयुष्याची कहाणी सलग लावता येतेय का ते बघण्याचा. लाखो करोडो घटना, पात्र आणि स्थलकालाच्या गर्दीतून हे क्षण तेवढे हाती उरले- आबा म्हणाले तसे- प्रूफ म्हणून!

अजून शेकडो दिवस जातील, माझं बाळ मोठं होईल तेव्हा त्याला, आताच्या पद्धतीप्रमाणे अक्षरश: करोडो फोटोंचं वाण आयतं मिळेल. केवळ त्याचीच नव्हे, तर माझ्या जीवनाची चित्तरकथाही मला शेवटी त्यांच्याकडूनच ऐकायची आहे हेच खरं.

बिम्मची आई

2011-05-22T23:47:00.005-04:00

छोट्या बिम्मच्या छोट्याशा विश्वात तो सोडून २-३ च इतर माणसं असतात: त्याची आई, त्याला सतत छळणारी आणि स्वत:ला अतिशय शहाणी समजणारी त्याची मोठी बहीण बब्बी, आणि नेहमी घराजवळच्या मोकळ्या आवारात भेटणारे आजोबा.

पण बिम्मला त्याशिवाय भरपूर मित्र आहेत, हे ही विसरून चालणार नाही- पिवळाधमक नीनम पक्षी, भलाथोरला राहुल हत्ती, पिट्टू नावाचे कुत्र्याचे पिल्लू, कुरकुरीत ऊन खाऊन रंगीत होणारी गाय, आणि असेच कोणी कोणी.

बिम्म कसा, थोडासा खादाड, थोडासा वांड, पण बराचसा गोंडस मुलगा आहे. तो जी.ए. कुलकर्णींच्या बखरीतच भेटतो, असं जर कोणी म्हणत असेल, तर त्याने जन्मात कधी लहान मुलांशी दोस्ती केली नाहिये, किंवा स्वत:चं मूलपणच त्याला आठवत नाहिये, असं आपण ठामपणे समजू शकतो.

बिम्मची आई मात्र तशी नाहिये. आता बिम्म आणि बब्बीसारख्या दोन पोरांना एकटीने सांभाळणं काय सोपं काम आहे का महाराजा? निरनिराळ्या रंगांचे काचेचे तुकडे, चॉकलेटच्या पाकिटातली रिकामी चांदी, एखादा पेरू, बब्बीवर चुकून प्रेम उतू जात असल्यास तिच्या वेणीत घालायला दोन चुरगळलेली चाफ्याची फुलं, दोरे, दगडापासून चिकट बेलफळापर्यंत काही म्हणजे काही ही बिम्मच्या खिशातून बाहेर पडू शकतं, पण त्याच्या सुपीक डोक्यातून काय काय बाहेर पडेल, त्याची तर कोणी कल्पनाच करू शकणार नाही!

ती काही बोलत नाही, पण मनातून तिला खरं म्हणजे बिम्मच्या वेड्या खेळांत मधून भाग घ्यायला आवडतं.

तिने माजघराची नुकती पुसलेली फरशी बिम्मने आपल्या "चित्रांनी" भरून टाकली, तरी ती फारशी रागावत नाहीच, उलट त्यात बिम्मच्या समोर लाडवांचा डोंगर काढलाय, ते बघून चक्क त्याला एका ऐवजी आज दोन लाडू देते! चुकूनसुद्धा ती मुलांना कधी, "बंद करा रे तुमची ती पोरकट प्रश्न!"- असं म्हणत नाही. उलट, "बिम्म, तू आहेस कामाचा माणूस. तेव्हा तू इथेच थांब. तोवर मी ब्रह्मदेवालाच विचारून येते..." अशी दरवेळी खुसखुशीत उत्तरं देत ती दोन्ही मुलांचं मूलपणच नव्हे, तर त्यांचं उपजत शहाणपणही सांभाळत असते.

त्याचा पतंग "उडणारा" नाही, "उडवणारा" आहे, हे ती समजून घेते. बब्बी नसत्या वेळी "खरं बोलण्याचं" अर्धवट शहाणपण मिरवते, तेव्हा तिला जमीनीवर आणायला आई लगेच, "तू ही काही कमी नाहीस...." अशी बब्बीने घातलेल्या घोटाळ्यांची यादी वाचून दाखवतेच की.

पण बिम्मही तिला कधीकधी त्रास देऊन जीव नकोसा करतो. मग ती,

"तू एक नाही, दहा रूळ इंजिनं असलास, तरी मोठ्या रस्त्यावर शिटी फुंकत गेलास, तर हाडे सैल करून देईन!" अशी त्याला खरपूस धमकी देऊन ठेवते. बरं, रूळ इंजीन नाही, तर छत्री, नाहीतर झाड, असं सारखं वेगवेगळं कायकाय होतांना बिम्म त्यातून वेगवेगळ्या उचापत्या करणार, त्याच्या सतत एक पाऊल पुढे राहणं तिला भागच पडतं. "छत्री आहेस म्हणून पावसात भिजायचं नाही", आणि "झाड असशील तर स्वस्थ एका कोपऱ्यात उभं राहायला" बिम्मला बजावते. पावसात भिजायचं नाही, तर छत्री होण्यात काय मज्जा? शिवाय झाडाला लाडू वगैरे खाता येत नाहीत, आणि एका जागी उभं रहावं लागतं... हे तर त्याला मानवणारं नसतंच. मग शेवटी तो आईला, "मी आता खराखुरा बिम्मच आहे" हे सांगून टाकतो!

पण बिम्मचे बाबा असतात मुंबईला. त्यांना सारखं घरी यायला कुठे जमतंय? त्यामुळे पोरांच्या बालपणाची मजा एकटीने लुटतांना, आणि सोसतांना, ती कधीकधी फार हळवी होऊन जाते. ्परवा बिम्मने बाबांना आपल्या रेघोट्यांच्या लिपीत लिहलेलं पत्र घेऊन तर ती कितीवेळ उदास बसून राहिली. एकेदिवशी मुलं मोठी होऊन घरट्याबाहेर पडतील, आणि त्यांना त्यांच्या वस्तू, खेळ, भांडणं, खऱ्या-खोट्या गोष्टी- कश्शा कश्शाची आठवण राहणार नाही.

पण आपल्यापाशी दररोज जमतोय हा ठेवा, तो हदयात साठवून ठेवतांना तिचं मन भरून येतं, आणि ती पोरांचे खूप खूप पापे घेते. तेव्हा बिम्म आणि बब्बीला कळत नाही, आई आज अशी का वागतेय?

घरात...

2011-03-17T17:41:00.012-04:00

खोल्यांतून सुबकशा मांडलेल्या कोपऱ्यांना ।

सुखावला जीव बघे रांगोळल्या ओसऱ्यांना ॥

बैठकीस उजळतो स्नेहाचा प्रकाश सोनेरी ।

मैत्रांच्या मैफिलीतून हास्य-विनोदाच्या लहरी ॥

भिंतीच्या भकास भाळी आरसा न दाखविला ।

सौभाग्याचा चित्ररूपी अलंकार चढविला ॥

कोनाड्याच्या जाळीतून ऊन हिरवे पाझरे ।

तसे पडदे शिवले खिडक्यांवरी साजरे ॥

होळी खेळती मसाले काचेच्या बरण्यांतून ।

वाट्या-पातेल्यांचे मनोरे, त्यात दिसती शोभून ॥

शांत निळी झोप येते, ढगांच्या पलंगावरी ।

शुभ्र स्वप्नांचे हिमकण शिंपडलेल्या चादरी ॥

आता मात्र पसाऱ्याचे लागले डोहाळे घराला-

सज्ज झाले चिमुकल्या खेळण्याच्या स्वागताला!

कॉपी

2011-03-11T09:53:00.006-05:00

गेले कित्येक दिवस हातांना पेन लागला नव्हता. ईमेल, फेसबूक अपडेट, ट्वीट्स मधून भरपूर व्यक्त झालं, खूप काहिसं बोलतं झालं, पण "लेखणी" च हातात नसतांना त्याला "लेखन" म्हणवेना. मग खूप चुकल्या चुकल्यासारखंही वाटायला लागलं. बाहेर पावसाचं थैमान चालू असतांना बटाटेवडे आणि चहा पेक्षा "लिहायची" तल्लफ यावी, पण खूप दिवस अंथरूणात आजारी पडून राहिल्यावर एकाएकी चालायला उभं राहिले, तरी स्वत:च्या पायांवरच भरवसा वाटू नये, तसा हाताच्या त्या लिहणाऱ्या स्नायूंवर भरवसा वाटेना.

कागदावर प्रत्येक शब्दावरच्या रेघेसरशी जाणवणारी सूक्ष्म खरखर हातातून थेट मनापर्यंत पोचून एक हलकीशी शिरशिरी जाणवावी... वेलांटी फिरवतांना पेनाचा आणि हाताचा कोन बदलून अक्षराची जाडी बदलतेय असं दिसल्यावर निबची एकच दिशा कायम ठेवण्याची खटपट करावी... दुसऱ्यांनी वापरलेल्या पेनावर कमी-अधिक दाबामुळे थोड्या खिळखिळ्या झालेल्या स्प्रिंगशी जुळवून घेत पुन्हा कागदावर आपलाच ठसा उमटावा असं अक्षर काढायची एकाग्र तपस्या करता करता शरीर-मन-विचारांची एकतानता अनुभवावी.....त्या कल्पनेनेच हरखायला झालं.

शेवटी तडमडत साहित्य शोधायला उठले. पिवळी नोटपॅड्स घ्यावी, की काळ्या-पांढऱ्या टाईल्सच्या कव्हरांची इथल्या शाळेत सर्रास दिसणारी कॉम्पोझिशनची वही? बरं, दोन-चार वाक्यांचाच एक छोटासा विचार लिहायचा असेल, तर सरळ पोस्टिटच घ्यावं का? नको... त्यापेक्षा फ्रीजवर किराण्याची यादी करते ते लांबट कागदच हाताशी पटकन सापडतील, तर तेच घेते... कागदाचा इतका विचार केल्यावर पुन्हा पेनाच्या असंख्य प्रकारांतून कुठला निवडायचा?

शाळेत असतांना वर्षाच्या सुरूवातीला कॅमलचा शाईपेन, रेनॉल्ड्सचा बॉलपेन, आणि नटराजच्या पेन्सिलींचा डबा आई-बाबा घेऊन द्यायचे, तो वर्षभर चालवण्यासाठी खूप उद्योग करायचे. ह्या पेनातल्या रिफील त्या पेनात बसवायला, ब्लेडने कापायच्या. ह्या कारभाराने त्या जरा जास्तच आखूड झाल्या, की वर याव्यात म्हणून कागदाचे अगदी साबूदाण्यायेवढे छोटे गोळे पेनाच्या मागच्या बाजूला ढोसायचे!

शाईपेनाच्या निब तर लिहण्यापेक्षा, खरखरत वहीची पानं फाडायला बनवलेल्या असाव्यात अशा! मग ब्लेडने त्यांच्यावरचा गंज काढून, किंवा निबच्या मध्ये असलेली भेग कर्कटकाने मोकळी करून, शाई पुन्हा वाहती करायची खटपट चालायची.

तुमची गरीबी-श्रीमंती शाळेत तुमच्या वहीची पानं किती गुळगुळीत आहेत, त्यावरून ठरायची. शाई फुटणाऱ्या वहीची लाज वाटली, तरी मागच्य वर्षी जर ती संपली नसेल, तर नवीन वर्षी, आधीची भरलेली पानं फाडून पुन्हा तीच घेणे भाग होते! पण खूपशी सुटी पानं उरली, तर जवळच्या "बुक बाईंडिंग" च्या दुकानातून त्यांची एक नवीन " मिसळ-वही" करून आणायचो. त्यात पांढऱ्याच पानांच्या, पण वेगवेगळ्या छटा दिसायच्या, आणि एका छटेतून दुसऱ्या छटेत गेल्यावर नवीन वहीच मिळाल्यासारखी गंमत वाटायची!

हायलायटर तर लोक कशाला वापरतात, तेच मला कित्येक दिवस माहिती नव्हतं. आम्ही आपले महत्त्वाची वाक्य सरळ पेन्सिलीने अधोरेखित करणाऱ्यातले होतो! समासात व्याख्या-शब्दार्थांपासून डूडलपर्यंत काहीही काढून भरवलेलं ते पुस्तक किती "आपलं" वाटायचं! इथे मुलांना पाठ्यपुस्तकं शाळेतून वर्षभरासाठी वापरायला देतात, त्यामुळे त्यावर पेन्सिलीने लिहिणं वगैरे चालत नाही, ही कल्पनाच मला पटायला जड गेली.

अमेरिका नवीन होती, तेव्हा सगळ्यात जास्त अप्रूप इथल्या सुपरमार्केटमधल्या "स्टेशनरी" सेक्शनचं वाटलं होतं. वेगवेगळ्या रंगांचे कार्डपेपर, साध्या फाईल, अकॉर्डियन फाईल, जेल-पेन, नाहीतर बॉलपेनचे शेकडो प्रकार, कुठल्याही कॉन्फरन्सला गेलं, तर तिथल्या वेगवेगळ्या कंपन्यांच्या, बॅंकेच्या, अगदी nonprofit संस्थांच्या टेबलवरही, बूथवर खेळणी आणि खाऊ ठेवावा, तसे पेन/हायलायटर/की-चेन असले प्रकार मुक्तहस्ते लुटले जातायत आणि आपल्याला आता फारसं लिहावं लागतच नाही, हे विसरून आपण त्यांच्या मोहात पडतोय, असं माझं कित्येकदा झालंय.

असल्या हव्यासापायी घरी केवढा कचरा वाढलाय, म्हणून आवरायला गेले, तर नवीनच चमत्कार! त्या फुकटातल्या चांदीपैकी एकूण-एक पेन चालत होता........! शाई सुकली नव्हती, की टोपण हरवलं नव्हतं. स्प्रिंग व्यवस्थित "टकटकटक" वाजत उघडमीटही होत होती!

साहित्य जुळवता जुळवताच मन किती वर्ष प्रवास करून आलं होतं! पण लिहायला बसले, तर शंभरदा वेगवेगळे कागद-पेन बदलूनही, हवं तितकं भराभर लिहिता येईना. माझं परिश्रमाने घडवलेलं, एकेकाळी मोत्यांसारखं असलेलं अक्षर, आता सवईच्या वळणा-वेलांट्यांवरूनसुद्धा अडखळत अडखळत पुढे सरकत होतं... "अ" आणि "म" चे पाय पुरेसे लांब येत नव्हते, की T आणि J ची उंची... अक्षरांतला जीवनोत्साह संपल्यासारखा, strokes मधला बुटकेपणा, कि विचारांच्या वेगाने हात धावत नव्हते म्हणून थोडासा "टाकणं टाकल्याचा" भाव सगळ्या परिच्छेदभर पसरल्यावरती, शेवटी नाइलाजाने टाईप करायला लागावं, त्यावर हसू का रडू हे ही कळेना..

पण आज कष्टाने लिहायचीच भूक भागवायची होती. म्हणून जे हाताला लागेल ते पुस्तक उघडून, पहिल्या पानापासून, सरळ समोरच्या वहीमधे उतरवून घ्यायला लागले...

उमाळ्याची स्वप्न

2011-03-05T12:22:00.002-05:00

धूसर डोंगरावर पलित्यांप्रमाणे

निळ्या आकाशाकडे ज्या आवेगाने

वैशाख वणवा झेपावतो

त्या आवेगाने भस्म होण्याला

जगणं म्हणावं.

कडेकपारी चढून ओरखडलेले हात

रखरखल्या केसांनिशी, रापल्या चेहया

थकल्या डोळ्यांनिशी

वाऱ्यावर झिंगून बेभान पडावं.

अशी उमाळ्याची स्वप्न

मऊ गालिच्यात चिणलियेत

आरस्पानी पातेल्यात उकळलीयेत

इस्त्री फिरवून, समांतर कोपरे नेमके दुमडून

पुस्तकात घडी करून

ठेवलियेत.

अनवधानाने पान उघडतं

जेंव्हा "वेडाला"

लोक "खूळ" म्हणतात

तेंव्हा.

मनातलं गाव

2010-12-20T08:27:00.006-05:00

प्रत्येकाच्या मनातलं एक गाव असतं.

एक छोटंसं घर, त्यातली बाल्कनी आणि खिडकीतुन दिसणारं आकाश, आणि त्यापुढच्या वळणावर पत्र्याची पोस्टाची पेटी- लहानपणी बहुतेक मनातलं गाव बस्स एवढंसंच असतं.

थोड्या वर्षांनी त्यात भर पडत जाते - कॉलेजकट्टा, चार-दोन सिनेमा थिएटर्स, उसाच्या रसाची टपरी, नाहितर ठरलेला उडपी/समोसेवाला...

मग खूप दिवस एक नशा चढते- त्याच त्या वळणांना फाटे देऊन नवीन नवीन जागा हुड्कायच्या, नवे अनुभव अनुभवायची नशा...

आपण पंख पसरले, की सगळं जगच आपल्या अवाक्यात येऊ शकेल की काय, हे आजमावून बघायची नशा...

अजून काही वर्षांची पानगळ होऊन जाते, तेव्हा आपण इटालियन, मेक्सिकन, टर्किश काय वाट्टेल ते खाऊ लागलेलो असतो. शब्दकोषात "ब्लॅक फ्रायडे", "स्प्रिंग क्लीनिंग" अशी भर पडलेली असते. आता जग बघण्यातही काही थ्रिल राहिलेलं नसतं, कारण दोन पैसे गाठीशी बांधले, तर कोणीही ते करू शकतं की!!!

तरीपण ते मनातलं छोटं गाव काही पुसट होत नाही. उलट अजून रंगीत, अजूनच स्पष्ट होत जातं. तीच बाल्कनी, खिडकीतून दिसणारं आकाश, आणि वळणावरची पोस्टाची पेटी - येवढंच काय ते खऱ्या अर्थाने आपलं होतं- बाकीचं सगळं ते फांद्यामधून पसरणं, आकाशाकडे झेपावणं, जगाला मिठी घालणं - ते फक्त धूसर स्वप्न होतं असं वाटायला लागतं. स्वप्नात कदाचित आपण वाटच चुकलो होतो... आता जाग येतेय, ही जाणीव.

आपल्या मनातल्या गावात- लोकांकडे रंगीत टीव्ही असतांना, आपला मात्र १०x१० चा श्वेत-श्याम होता. मोठ्या शहरातल्या मुली फाडफाड इंग्रजी बोलत, उंच टाचांचे सॅण्डल आणि जीन्स सर्रास घालत होत्या, तेव्हा आपण बावळटासारखे "मृत्यूंजय" वाचत, कुंकू पंजाबी ड्रेसमधे हौस करत होतो. कॅन्टीनचे समोसे खातांना २-२ रूपयांचाही हिशोब चोख ठेवत होतो. तो पीळ काही केल्या सुटत नाही.

न्यू यॉर्कातल्या बड्या ब्रॅण्डच्या दुकानांमधे "आपल्याला घालण्यासारखं काही नसतं" असं वरवर म्हणतांना, खरं तर तिथले सेल्समनही आपल्यापेक्षा जास्त सोफिस्टिकेटेड असल्याची लाज वाटत असते. मारे इटालियन खातांना, अजूनही गोऱ्यांपुढे आपले काटे-चमचे धड चालताहेत की नाही हे सारखं चाचपून बघण्यात जेवणाची मजाच निघून जाते... देसींची नवीन पिढी कशी, अर्ध्या बर्गरने अमेरिकन होऊन सहज ४-५ हजार डॉलरची खरेदी, दर उन्हाळ्यात व्हेकेशन करत असते...तसे बेफिकीर आपण कधीच होऊ शकत नाही, ह्याचं मनातून एकीकडे फार वाईटही वाटत असतं.

आताशा तर जगात कुठेही गेलं, तरी मनातल्या त्याच गावाचा नकाशा सगळ्या रस्त्यांवरून अंथरल्याचा भास... नवीन काही नकोच वाटतं आताशा!

ज्या स्मृतींनी झाडाच्या मुळांसारखी "बांधिलकी" द्यायची, त्यांनीच आपण "बांधून" घ्यायचं? मनातल्या त्या सुरक्षित कोपऱ्यातून धडपडल्यावर पुन्हा उठायची शक्ती घ्यायची, की पडायची भीती?

तुम्हीच ठरवा!

भिंतीच्या पलिकडे

2010-12-02T10:52:00.009-05:00

माणसा-माणसांत भिंती का असतात? कधी दृष्य, कधी अदृष्य, पण पावलोपावली आपण सतत त्यांच्यावर आपटून ठेचकाळतच असतो, इतक्या कठीण!

किती दिवस/वर्ष लागतात माणसांना एकमेकांशी मोकळं व्हायला? कधी एक भेट पुरते, आणि कधी जन्मही पुरत नाही- अशा भिंती भेदायला... परक्यांचे सोडा- अगदी जुनी मैत्री म्हणावी तर ती पण कधीकधी फक्त सोयीची, तात्पुरती आणि वरवरची वाटायला लागते तेव्हा? तेव्हा मनातले कुठल्या अदीम उर्मी जिवंत होतात ती भिंत तोडायला?
Something there is that doesn't love a wall,

That sends the frozen-ground-swell under it,

And spills the upper boulders in the sun;

And makes gaps even two can pass abreast.

Robert Frost च्या Mending Wall चे पहिले शब्द.

काहीतरी आहे असे, ज्याला भिंती आवडत नाहीत. बर्फाच्या कडक थरातून उरी फुटून निघत ते कोवळे कोंब,वरचे दगड खिळखिळे करून टाकतात. त्या खिंडारातून दोन माणसेही जातील इतकी फट पडते नकळत...

मुद्दाम उकरून भेदरलेल्या सशाला बाहेर काढण्याचे रूपक सार्थपणे वापरत फ्रॉस्ट स्पष्ट सुचवतोय- एकमेकांच्या अंतरंगात शिरून, दुखावलेल्या कोपऱ्यावर फुंकर मारणारी मैत्री वेगळी, आणि उलट दुसऱ्याच्या मनातले काढून घेत त्यावर दुसरीकडे तिखटमीठ लावून चर्चा करणारी "मैत्री" वेगळी. पण भिंतीतूनही सहज दोन मनांमधे निर्माण झालेली वाट - तिचं कौतुक करण्याची परिस्थिती नसते. शेजारधर्म म्हणून का होईना, खिंडार बुजवण्याची जबाबदारी दोन्ही घरधन्यांवर येऊन पडते.

Good fences make good neighbors!

हे सौजन्यपूर्ण अंतर राखायचं बाळकडू शेजाऱ्याला त्याच्या वडिलांकडून मिळालेलं, आणि त्याने विचारांती मान्य केलेलं. अल्याडचे दगड ह्याने बसवायचे, पल्याडचे त्याने, अशी नेमकी वाटणीही आपसूकच झाली. मग स्वत:ची पाठ थोपटत दोघे कामाला लागले. मागच्या बागांचा एवढा प्रश्न नाही, कारण त्याचे pines काही माझ्या apples मधे मिसळून गोंधळ होणार नाहिये. आणि एकमेकांच्या परसात शिरून नासधूस करायला आम्हा दोघांकडे गाईगुरंही नाहियेत.

झालंच तर मग. ओळख, मैत्री, घरोबापण- अशा सर्वमान्य नियमांतूनच वाढत नसतो का? काल मी नेलेली वाटीभर साखर उद्या परत करणारच, किंवा तुमच्या घरची भांडी आमच्या घरी संक्रमण करायला लागली, तर तुम्ही सहज बोलताबोलता त्याची आठवण करून देणे!

पण ह्या सोप्या कुंपणाचीही वाढत वाढत भिंत कधी होते तेच कळत नाही. आणि मग मनात एक टिटवी किलबिलतेच.

Before I built a wall I'd ask to know

What I was walling in or walling out,

And to whom I was like to give offense.

Something there is that doesn't love a wall...

आपण घराभोवती भिंत घालता घालता, स्वत:लाच कोंडून घातलंय का आत?

पार्टी, हाय-हॅलो, पिक्चर, राजकारण, बाष्कळ विनोद, पुस्तकांच्या चर्चा. बास. इतकीच असते का मैत्री?

इतकीच सौजन्यपूर्ण, अंतर राखून, जबाबदाऱ्या समंजसपणे वाटून, आपले दोन शब्द बोलून झाले, की त्यांच्या दोन शब्दाची वाट बघणारी मैत्री? विषयांच्याही मर्यादा घालून घ्यायच्या असतात कुठल्या कुठल्या "मित्रांच्या" कंपूत बोलतांना?

ते ही एक कुंपण भेदून खरंच आपल्या रोजच्या सुखदु:खांबद्द्ल आपण कधी बोलू शकणार आहोत? काठावर पोहून कधी संपणारे, आणि कधी येईल त्या मैत्रीत एवढी शक्ती, की आपण खरोखरीच एकमेकांच्या अंतरंगात खोल डोकावून पाहू शकू, आणि नुसते बोलून नव्हे, तर कृतीने ते दाखवू शकू?

कधी बोलू शकणार आहोत आपण हक्काने फक्त हे चार शब्द- काय गं? कशी आहेस?

जजमेंट

2010-10-29T10:28:00.010-04:00

प्रत्येका कडे पहिल्या डावात १०-१० पानं. हुकुम ठरलेलाच असतो. बदाम.

वडील: "हुकुमाची ३ पानं आहेत, पण त्यातलं एक जरा हलकं. आणि चौकटचा राजा. आपल्याकडे सगळ्या रंगाची पानं असल्यामुळे तसा राजाचा हात व्हायला हरकत नाही. तरीपण, इकडचे तिकडचे सोडून २ च हात सांगावे. नेहमी पदर पाहून पाय पसरावे. नजर आकाशावर, आणि पोच फक्त खिडकीपर्यंत, त्यापेक्षा नकोच ते! अडी-अडचणीला, सणा-सुदीला पैसे लागतील म्हणून जपून जपून शिल्लक टाकायची आपली सवय! ती ह्या नवीन पिढीला काय कळणार?"

नवरा: "ह्या! तुम्ही आग्रह केला म्हणून हे असले फालतू खेळ खेळावे लागतायत." असं आधीच म्हणून टाकलं, की कितीही हात होवोत, न होवोत, उगीच विचार करायचं काम नाय. आता सगळ्या घोड्यांवर थोडी थोडी इस्टेट लावून टाकली, की एखादं तरी घोडं जिंकेल, तश्या ह्या ४ भारी पानांपैकी ३ तरी हात होतील, झालं सांगून टाकावं. मग इतरांचे डिसिजन होईपर्यंत हळूच iphone :)"

आई: "आई म्हटलं की सगळ्या गोष्टींवर प्रेमच करावं लागतं. मुलाबाळांवर प्रेम, आता सुनांवर प्रेम, एवढंच नव्हे, तर भाजी पाल्यावर प्रेम, साड्यांवर प्रेम आणि पत्त्यांवरही प्रेमच. मगाशी नेमका माझा एक्क्याचा हात कापलान सुनबाईने. आपणही त्या एवढ्याशा हार-जीतीवर किती हीरिरीने अडून बसलेलो होतो! शेवटी सगळे हात मोजायला लागल्यावर मी फेकून दिलं ते कापलेलं पान, आणि झालेच माझे बोलल्याप्रमाणे २ हात. तर काय? परवा ५-३-२ खेळत होतो, तिने २ हात काय ओढले माझे- तेव्हाही इतकं लागलं मनाला... ह्यावेळी नाही हं. करूनच दाखवीन ३ हात, तर मज्जा येईल.

इतकी वर्ष हातात एकच धड पान असलं, तरी त्याच्या भरोशावर अगदी १० माणसांचा नाही, पण ४-५ जणांचा संसार चालवतांना कशी जिवाची तडफड झाली, हे आजकालच्या मुलींना नाही कळायचं. त्यांना स्वत:चे हात करून हातभार लावता येतो म्हणून टिमकी मिरवतात... पण आधी रोजच्या भाजीत मीठाचा अंदाज येत नाही अजून, आणि चालल्या जजमेंट खेळायला! आता मात्र मी ठरवलंय. मन म्हणेल तसं जगायचं. आधीही सासूच्या राज्यात आम्हीच मन मारलं, आणि आताही सुनेच्या राज्यात आम्हीच का म्हणून मारायचं? हं. माझे दणकून लिहि रे ४ हात.!"

माऊ: "सध्या माझे मज्जेचे दिवस चाललेत अगदी. दादा-वहिनीने अमेरिकेतून amazing कपडे आणलेत, आणि कॉलेजला सुट्टी असल्यामुळे नुसते पार्ट्यांना, आईसक्रीम खायला जातांना ते अगदी perfect होतायत. परवा शीना म्हणाली, "ए तुझ्या दादा-वहिनीला सांग ना माझ्यासाठीपण next time स्वेटशर्ट आणायला! मी पैसे देईन इथे." मनात म्हटलं, हो, सगळ्यांसाठी आणायला बसलेत माझे दादा-वहिनी रिकामे. प्लस, सगळ्यांनाच आणले, तर माझं स्पेशल काय राहिल त्यात?" हो हो. हातच सांगायचेत ना.......... १० पानं........ बाबांचे २-दादाचे ३ आणि आईला तर absolutely हिशोब येत नाही. म्हणजे आपण रिस्क घेऊन ५ सांगितले तरी होतीलच आपले. वहिनी गोSSड्च आहे. मागच्या डावात म्हणाली, "मार दिया जाए...?" पण सोडला माझा एक critical हात.

तसाही ५ is my lucky number. 12th चा रोल नंबर, आता माझ्या नवीन स्कूटीचा नंबर, आणि अक्षयचा बर्थ डे......इश्य......

मी: सगळ्यांनी नाही नाही म्हणता वेळ घेतलाच हात बोलायला, आणि आता सगळ्यांचे झालेत बोलून, तर माझ्या मागे घाई. सगळ्यांनी भरभरून हात सांगितलेत. एवढा कॉन्फिडन्स येतो कुठून ह्यांच्याकडे? आणि नाही झाले, तर स्वत:च नाही, दुसऱ्यांनाही बुडवतील स्वत:बरोबर. बहुतेक तरी बुडणारी मीच एकटी असणार. त्यांच्या सारखा विचार करणं जमतच नाही अजूनही- संसाराला इतकी वर्ष झाली तरी. विचार करण्याची "कुळकर्णी" पद्धत आणि "देशपांडे" पद्धत..... असे क्लास घ्यायला हवे होते दोन्ही पक्षी लग्ना-आधी.

पानं १०च, तरी माऊ ५ हात बोललीये येडी. मागच्या डावात मी सगळे राग-रंग ओळखून शून्य हात सांगितले, तर ते ही होऊ नयेत माझे सुरळीत? हा डावच आपला नाही म्हणा. पत्ते वाटणाऱ्याला स्वातंत्र्य नसतंच, मनासारखे हात बोलण्याचं. तसेही, सगळ्यांचे विचार असे आदळतायत कानांवर चोहीकडून, की मला खरोखर, मनापासून किती हात करायचेत? तेच उमगेनासं झालंय. ओ गॉड, आता मी जितका वेळ लावेन, तितके कॉमेंट्स येतील. "किती हळूहळू काम असतं न हिचं! आंघोळीलाच तासभर लावते रोज." घ्या, आता नवरोबाही त्यात सामील. अहो, देवीजी, तंद्रीतून बाहेर या ना आता....."

हं. शून्य. पुन्हा शून्य? हो. पुन्हा शून्य. आता खेळ संपेपर्यंत शून्यच फक्त. फारसा विचार करावा लागत नाही शून्य बोललो की. पानं जाळत बसायचं आरामात. खेळलोच नाही असं तर होणार नाही....

मग एकदा मज्जा करायची. चांगली पानं आली तरी शून्य. आणि कसे बुडतील सगळे गंमत बघायची. थोडा थोडा आनंद चोरायचा. The one who laughs at last....

ओळख

2010-10-27T10:42:00.006-04:00

एकदा ना, एक साधूबाबा होते. ते रोज सकाळी गावातल्या रस्त्यावरून नदीकडे स्नानाला जायचे. आणि रोज एक दुष्ट माणूस आपल्या घराच्या गच्चीवरून त्यांच्यावर कचरा फेकायचा, त्यांना शिव्यांची लाखोली वहायचा. एक दिवस तरी हे साधूबाबा चिडतील, वैतागतील, आणि मग आपण त्यांची मजा पाहू अशी लालसा त्याच्या मनात होती. पण साधूबाबांची मन:शांती एकदाही ढळली नाही. ह्याने कचरा फेकला, की ते शांतपणे जाऊन पुन्हा स्नान करून येत. ह्याने शिव्याशाप दिले, तरी त्याच्याकडे बघून सदैव स्मित करीत.

आपण काहीही केले, तरी साधूबाबांवर परिणाम होत नाही, असे बघून मग एक दिवस ह्याला उपरती झाली. त्यांच्या पायावर लोळण घेऊन ह्याने विचारले- "बाबा, मी तुम्हाला एवढा त्रास दिला, तरी तुम्ही कधीही माझ्यावर संतापला नाहीत. हे एवढं चांगलं वागणं तुम्हाला कसं जमतं?" तर बाबा म्हणाले, "अरे सोप्पंय ते. तू मला शिव्या दिल्यास, त्रास दिलास, पण तो मी घेतला कुठे! त्यामुळे तो मला झालाच नाही."

ही गोष्ट मला परवा आठवली, आणि आरशात स्वत:चाच चेहरा बघून दचकायला झालं. लहानपणचा निरागस चांगुलपणा, परीकथांवर विश्वास, मनाचे श्लोक पाठ करणेच नव्हे, तर त्यातले "संस्कार" मनापासून पाळणारं ते माझं भारतीयत्व होतं, की फक्त कोवळं वय? बालपणातला तो देवत्त्वाचा अंश होता, की एका सुरक्षित, स्वप्नाळू बालपणाची झापडं?

आता संसारात, सासूरवासात ऐकून घ्यायला लागणारे निरर्थक टोमणे, न पटणाऱ्या अपेक्षा, रोजचे अनाहूत सल्ले ह्यांना तोंड देतांना का आठवत नव्हती मला त्या साधूबाबाची गोष्ट?

"तुम्हा आजकालच्या मुलींना संसाराची आवडच नाही!"

" नवऱ्याला अरेतुरे करता, तिथेच सगळं बिघडतं"

" सकाळी लवकर उठून कशी झटझट कामं झाली पाहिजेत."

" हे झिपरे केस, डोक्याला ना टिकली, ना गळ्यात मंगळसूत्र! ह्या आमच्या मुली-सुना म्हणायची लाज वाटते."

" देवाजवळ रोज दिवा तरी लावत जा- बाकी काही नसेल."

" एवढ्या सुखात रहाता, तरी तुम्हाला काय प्रॉब्लेम असतात? ३-४ च महिन्यांसाठी काय तो सासुरवास. अमेरिकन सून ही चालली असती की मग आम्हाला."

" दोघांपैकी एकाने (म्हणजे बायकोने) ऐकून घ्यायलाच पाहिजे. नाहीतर तुम्ही रात्र अशीच भांडणात घालवणार!"

मी साधूबाबा असते तर माझ्याही अंगावरून ओघळून गेल्या असत्या ह्या गोष्टी. पण मग मीच एक का म्हणून भगवे घालून चांगुलपणाच्या वाटेवर कुचुकुचु काटे टोचून घेत चालायचं?" रांगोळ्या घालण्यापासून पुरणपोळी असो, की स्तोत्र असोत, सगळ्या सो कॉल्ड संस्कारांचं बाळकडू माझ्या सुदैवाने मला मिळालं, आणि ते मनापासून आवडत ही होतं.

फरक फक्त येवढा, की माझ्या संस्कारांचा उगम शिक्षणात होता, विश्वासात आणि समर्पणात नव्हे. मोठ्यांनी "हे कर" सांगितलं, की ते करायचं, इतक्या सरधोपट आणि विचारहीन पद्धतीने मी ह्या गोष्टी आत्मसात केल्या नव्हत्या.

चांगलं वागणं नेहमीच जास्त कठीण असतं. लहानपणी तसेही फारसे कलह आपल्या आयुष्यात नसतात, म्हणून ते सोप्पं वाटत असतं. पण आता तेच सालस विचारही "कर्तव्याचा" काटेरी मुकुट घालून पुढे येतात, तेव्हा मनावर ओरखडे उठणारच!

पण मग भारतीयत्त्व, साधूबाबा, चांगुलपणा, हे सगळे आदर्शवाद मी गुंडाळून माळ्यावर टाकले, आणि आधुनिकतेच्या धर्मातला पहिला धडा उघडला- प्रॅक्टिकली विचार करायला लागले. पण खरं म्हणजे आपण साधूबाबांसारखं व्हायचं, ते आपल्या मन:शांती साठी, हे सोप्पं लॉजिक लावलं, आणि प्रश्न सुटला. बोलणं सोप्पंय, वागणं अवघड, पण आता ते तसं का वागायचं, हे तरी कळलंय. आरशातल्या चेहऱ्याची, त्यातल्या बदलांसकट ओळख पटलीये.

विराग

2010-08-22T08:10:00.007-04:00

दारासमोर माझ्या फुलणार बाग होता

का व्यर्थ पावसाचा मग पाठलाग होता?

राशी किती सुखाच्या मी ओंजळीत पेलू?

जगण्यावरील माझा इतकाच राग होता!

कळली मला न माझी व्याख्याच वेदनेची

काव्यात्म अनुभवाचा तो एक भाग होता!

भिजवून ओठ माझे दिधली तहान ऐसी

जीवना सखया तुझा तो अनूराग होता.

हिरवी बघून पाने फुलल्या कळ्या नव्याने

एका क्षणाचपुरता माझा विराग होता!

मोल

2010-08-19T22:33:00.006-04:00

दोन कवी, दोन्ही ही अलौकिक प्रतिभा घेऊन आलेले. आणि तरीही दोघांनाही सारखेच प्रश्न पडावे!

"एकदा भेटून जा रे, दिव्यतेच्या पांडुरंगा,

हुरहुरे प्राणांत माझ्या वेदनेची चंद्रभागा

तूच ये घेऊन दिंडी, होऊदे माझीच वारी,

ताणली ताणापुढे मी जीवनाची एकतारी."

ह्या काही ओळींची मला सारखी प्रचीति येते. रोज करोडो लेख, रोज नवे पुस्तक, रोज नवा ब्लॉग, रोज नवे लेख, रोज नवी नावे, आणि सगळेच अप्रतीम, अलौकिक लिहिणारे! त्यांना दुरून बघायचं, आणि एकदा तरी त्या दिव्यतेचा स्पर्श आपल्याला व्हावा म्हणून झटायचं!

ह्यांना कुठून धाडस येतं अक्षरश: "झंझावाता" सारखं लिहत सुटायचं? कुठुन शब्द येतात? कुठून कल्पना? कशी जमते इतक्या पारदर्शीतेने भावना मांडतांनाही त्यांचं सौंदर्य टिपण्याची कसरत?

मग कधीकधी वाटतं आपलं लिहणं तर काय? खूप सोप्पं आहे- शब्दांचे बुडबुडेच काय ते. दोन क्षण आनंद देऊन गेले तरी पुरेत. लाखो लोक आपापल्या मती/गतीनुसार लिहितच असतात की. "राजहंसाचे चालणे/जगी झालेया शहाणे/म्हणोनी काय कवणे/चालोची नये काय?" - बघा, हे सुद्धा पु. लंनी आणि त्या ही आधी कोणी तुकारामांनी लिहूनच ठेवलंय की महाराजा, आणि ते ही ओवीबद्ध.

हेच ते कधीकधी अशक्य श्वास कोंडल्यासारखं होणं, जेव्हा मीसुरेश भट वाचते, कुसुमाग्रज वाचते.

"असेच काही दुरूनि पाहणे, वा वा म्हणणे,

पिटात जागा अपुली राखुन

अलौकिकाच्या दिव्यात दुसरे, अपुले व्हावे

प्रेक्षागारी व्यतीत जीवन.

तेच सुरक्षित तेच समंजस ते सालसपण

बिकट वाट वहिवाट नसावी

अतर्क्य नियती! अशी मुलाखत आकाशाशी

पंखावाचुन भाळी असावी!"

कुसुमाग्रजांच्या "अतर्क्य" कवितेतल्या ह्या ओळीपण किती सुरेश भटांच्या कवितेशी जुळतात! खरे तर हे दोन्ही कवी अलौकिकाच्या प्रकाशात आकंठ न्हायले, आणि प्रेक्षागारी बसलो आपण. आणि तरीही त्यांच्याच शब्दातून आपल्याच भावनांना इतके सुंदर रूप मिळावे, हाच तर खरा विरोधाभास आहे.

बोलणे सारेच आता फोल जाहले

त्यांचेच आज माझे हे बोल जाहले.

ती लाट अर्णवाची, क्षितिजास हात टेके-

डबक्यात पोहुनीही मी "खोल" जाहले!

काहीतरी लिहावे, सुचते तसे परंतू

शब्दांपुढे कशाचे, ना मोल जाहले.

ऋण

2010-07-23T22:48:00.010-04:00

वेदनेच्या वाळवंटी एक अश्रू दान दे

एवढ्या स्वप्नास माझ्या पूर्णतेचा मान दे

मी-पणाची भरजरी लेऊनी आले पैठणी

फाटक्या पदरात तू समर्पणाचे वाण दे

वृक्ष वठला देठ सुकले, सूर्य ये माथ्यावरी

नको आता अंत पाहू पावसाचे पान दे!

किती मी दु:खे स्वत:ची पाळली, कुरवाळली

आर्ततेची साद दुसरी ऐकण्याचा कान दे!

जीवना, सखया तुझे फेडीन ऋण मी रोजचे

सुंदराची मोहिनी दे, अंतरीचे गान दे!

नादान हैं जो...

2010-04-30T15:11:00.005-04:00

परवा कामावरून परत घरी येतांना रेडियो सुरू केला, तर अचानक तलतचा आवाज- मला एकदम माहेरचं माणूस भेटावं तसं झालं. लहान असतांना आमच्या घरी पं. जीतेंद्र अभिषेकी, पं वसंतराव देशपांडे, हे देव होते. फक्त शांतपणे देवघरात बसून नैवेद्य खाणारे देव नव्हे, तर सुरांची शिडी करून, त्यांच्या बरोबर आपल्यालाही स्वर्गात बरोबर घेऊन जाणारे देव...

तलत आणि लता मात्र घरचेच होते. दुपारी चहा पितांना किंवा रात्री आईस्क्रीम खातांना गप्पा रंगवणारे family friends! आमच्या बाबांची सवय होती, एक गाणं आवडलं, की ते टेप घासेतोवर वाजवायचं, आणि वाजवतांना स्वत:ही आळवायचं... तेव्हा पाठ झालेला तलत......तो काल परत......अचानक!

हैं सबसे मधुर वो गीत जिन्हे

हम दर्द के सुर मे गाते हैं...........हम दर्द के सुर मे गाते हैं ।

माझा अतर्क्यावर विश्वास आहे. हे गाणं होतं, की माझी मनस्थिती समजून घेणारी अज्ञात शक्ती? कॉलेजात असतांना Percy Bysshe Shelley ची "To a Skylark" शिकतांना, त्यावर आधारित हे गाणं ऐकून एकदम ती कविता पण उमजल्यासारखी झाली होती.

Skylarkच्या स्वर्गीय आवाजाची अमूर्तता शेली ला दु:खांच्या पलिकडच्या जगातून आल्याचा भास होत होता. "तू कवी आहेस, आपल्याच भावविश्वाच्या किरणांत लपलेला, जगाला आशा-निराशेच्या द्वंद्वाची जाणीव करून देणारा?" "की तू बागेतला काजवा आहेस, फुलापानांआड दडून स्वैर गुणगुणणारा?"

लाख उपमा देऊनही न सुटलेलं कोडं असं, की तुझ्या गाण्यामागची स्फूर्ती कुठली आहे? दु:खाचा लवलेशही नसलेला शुद्ध परिपूर्ण स्वर- पृथ्वीवरच्या अर्ध्या-अधूऱ्या जगण्यातून तो स्वर आम्ही आणावा कुठून?

We look before and after,
And pine for what is not:
Our sincerest laughter with some pain is fraught;
Our sweetest songs are those that tell of saddest thought.

काँटों मे खिले हैं फूल हमारे

रंगभरे अरमानोंके......रंगभरे अरमानोंके ।

नादान हैं जो, इन कांटोसे

दामन को बचाए जातें हैं ॥

दु:खातून मुक्ती नव्हे, तर दु:खापासून पळवाट काढणाऱ्या skylark च्या स्वर्गीय, अमर्त्य गाण्यापेक्षा, दु:ख पचवून पुढे जाणा़या माणसाचा चा शेलीने पुरस्कार केला. दु:ख सोसल्याशिवाय सुखाची व्याख्या करता येत नसते, हे शेलीच्या कवितेचं सार आहे.

पण शैलेंद्र सिंग ह्यांचे बोल तिथेच न थांबता, उत्तुंग आशावादाकडे आपल्याला घेऊन जातात.

जब गम का अंधेरा घिर आए,

समझो के सवेरा दूर नही..........दूर नही ।

हर रात का है पैगाम यही

तारे भी यही दोहराते हैं.......... तारे भी यही दोहराते हैं॥

दुसऱ्यांच्या दु:खात समरस होऊ शकण्यात माणसाच्या अश्रूंची खरी पवित्रता दिसते.

पहलू में पराये दर्द बसाके,

हँसना हँसाना सीख ज़रा..... तू हॅंसना हॅंसाना सीख ज़रा

तूफान से कहदो घिर आए,

हम प्यार के दीप जलाते हैं....... हम प्यार के दीप जलाते हैं ॥

जब हदसे गुज़र जाती है खुशी

आँसू भी छलकते आते हैं........ आँसू भी छलकते आते हैं॥

Life is a two way street.

2010-04-23T15:50:00.007-04:00

आज हा ही अनुभव घेतला. काय असतं "नोकरी जाणं"? जेव्हा हातातून काहीतरी निसटत असतं, तेव्हा आपल्याला काय काय मिळालंय, ह्याची जाणीव होणं?

लाखो लोक येतात आपापली स्वप्न घेऊन, अमेरिकेत. The American Dream.

१० खोल्यांचा महाल, त्यात संगमरवरी स्विमिंगपूल, दारात ४ गाड्या, घरात ४ मुलं..... सगळं मिळालंच पाहिजे, आणि ते ही भरभरून मिळालं पाहिजे हा अट्टहास म्हणजे खरं अमेरिकन स्वप्न नव्हे. आज जगात अमेरिकेची image काही ही असो, पण स्वत:च्या निष्ठेने आणि कष्टांनी, स्वतंत्रपणे जे हवं ते मिळवता येण्यासाठी जी सामाजिक घडण लागते, ती सगळ्यांना उपलब्ध असणं, हे खरं अमेरिकन स्वप्न आहे.

ह्याचा अर्थ असा नव्हे, की ह्या समाजात असमता नाही. पण जेव्हा अमेरिकेत पहिल्या वसाहती निर्माण झाल्या, तेव्हा जुन्या पश्चिमी राजवटीला पर्याय शोधण्याचा त्यांनी प्रयत्न केला. कुणाच्या धर्म, जात, सामाजिक स्तरावरून त्यांच्या कर्तृत्वाची झेप ठरू नये, ह्या विचारातून capitalism आणि individualism चा उदय झाला.

गेली ५ वर्ष मी थोड्या अंशी ते अमेरिकन स्वप्न जगते आहे. आणि आज त्याचं झालेलं दु: स्वप्न ही अनुभवायला मिळालं. इतर कुठल्या देशातल्या विद्यार्थ्यांनी, सहकाऱ्यांनी, मला इतकं सहज समजून घेतलं असतं? इतर कुठल्या देशात माझा रंग नाही, तर केवळ माझे विचार आणि गुणवत्ता हे निकष ठरले असते?

अर्थात, अमेरिकेतही वेगवेगळ्या राज्यांमधे खूप तफावत आहे, व्यक्तिसापेक्षही खूप तफावत आहे. पण माझ्यापुरतं, माझ्या छोट्या कुटुंबापुरतं तरी ते स्वप्न आजवर खरं होतं.

माझी नोकरी गेली. चूक कोणाची? कोण बरोबर? हे विचार आधी मनात आले ही होते. वेगवेगळ्या लोकांना (स्वत:सकट) दोष देऊन झाले ही होते. Rather, सगळंच एकट्या माणसाच्या खांद्यावर टाकून वर मानभावी पणे, "हे अमेरिका आहे- इथे कोणीही नशीब काढू शकतं, आणि तुम्ही नशीब काढलं नाही तर तुमच्यातच काहीतरी कमी आहे!" हे सांगणाऱ्या अमेरिकन स्वप्नाच्या विचारसरणीलाही निकालात काढून झालं.

पण आज जेव्हा ती वेळ आली, तेंव्हा मिटिंगरूम मधे गंभीर चेहऱ्याने मला "वाईट बातमी" सांगणारे लोकच मला स्वत:पेक्षाही जास्त ओशाळलेले वाटले. तेंव्हा मला पुन्हा आरशात लख्ख माझा चेहरा दिसला. कधी माझा वृथा अभिमान दिसला, कधी वैयक्तिक कारणांमुळे हरवलेल्या दिशा दिसल्या, कधी निव्वळ कामाने थकून गेलेला जीवही दिसला.

आणि मला कळलं- Life is a two way street. मनातून जी साद निघते, त्याचे अगदी तस्सेच पडसाद नियतीत/जगात/आसमंतात उठत असतात. आता थांबून पुन्हा मनन करायला हवे...

मातीमाय

2010-03-21T20:45:00.007-04:00

स्वच्छ पांढऱ्या फ्लॉवरची

खुडलेली देठं

भेगेत मिटून ठेवलेलं

गव्हाचं गुपीत

मातीतुनही मेथीचे हिरवे

कोवळे कोंभ

हे जीवन सुंदर आहे.

तडतडणाऱ्या मोहरीच्या तालावर

थुईथुई नाचती मिरची बघतांना

पिवळ्या हळदीवर हिरवे मटार

कुंचले झाले जगतांना

दुपारचा चहा, खारी बिस्कीटं

चिवडयातला कुरकुरीत कढीलिंब

ओल्या नारळाचा चरबरीत गोडवा

भातावर तुपाची सोनसळी धार

श्रीखंडातल्या केशरागत

क्वचित मुरलेल्या स्वप्नांची

तीट लागली जन्माला

टम्म फुगल्या पोळ्यांची

तिने दिलेला जन्म चाखतो

रोज दिवाळी घरोघरी

हवे आणखी काय मनाला?

उद्या मिळावा आजपरी...

Sistine Chapel आणि देवाचं बोट

2010-02-23T19:14:00.009-05:00

काही दिवसांपूर्वी Frank O'Hara नावाच्या कवीच्या कविता वाचनात आल्या. विसाव्या शतकात दोन महायुद्धांनंतर अतिशय क्लिष्ट होत गेलेल्या जीवनाकडे बघणाऱ्या लेखकांची एक लाट तेंव्हा उदयाला आली, ज्यांना आपण आज "modernists" म्हणून ओळखतो.

"My love is like a red red rose" म्हणणारी Robert Burns ची सोळाव्या शतकातली कविता बाळबोध म्हणा्वी इतकी साधी सरळ होती. समकालीन शेक्सपियरच्या लेखनातली खोली त्या काळच्या इतर कुठल्याही लेखकात आभावानेच आढळते कारण एकूणच तेव्हा आपल्या देव-धर्म, नीतिमत्ता, भावनांच्या संकल्पना मर्यादित स्वरूपाच्या होत्या. माणसाच्या जन्मजात चांगुलपणावरचा भाबडा विश्वास उडवणाऱ्या महायुद्धांनी माणसांमधल्या सगळ्या नीचतम भावनांना वाट करून दिली. अपरिमीत हिंसा, स्वार्थ, लोचटपणा, दुर्बलताच नव्हे तर त्याहुनही भयावह अशी पशुता माणसात असू शकते, ह्याची जाणीव माणसांना स्वत:कडेच नव्याने बघायला शिकवून गेली.

ह्या जीवनाचा, स्वत्त्वाचा आणि नीतिधर्माचा जर सरळ अर्थ लावता येत नाही, तर कवितांचा तरी कसा सरळ अर्थ लावता येईल? काही लेखकांना ही गुंतागुंत जीवघेणी वाटली, तर काहिंनी मात्र त्या क्लिष्टतेचाच पुरस्कार करत कला-लेखन-विज्ञानालाही एक नवीनच परिमाण प्राप्त करून दिलं.

त्या लाटेतलाच फ्रॅंक ओहारा जेव्हा सापडला, तेव्हा त्याच्या कवितांमधली क्लिष्ट विषयांची सोपी मांडणी खूप आवडून गेली.

Wouldn't it be funny

if The Finger had designed us

to shit just once a week?

all week long we'd get fatter

and fatter and then on Sunday morning

when everyone's in church

ploop!

शेक्सपियरच्या "Let me not to the marriage of true minds" पुढे अगदी थिल्लर वाटणा़ऱ्या ह्या ओळींमधे काय बरं अर्थ दडला असेल? आधी फक्त कविता वाचतांना कुठल्या गोष्टी तुमच्या डोळ्यात भरल्या? The Finger मधे कॅपिटल अक्षरं? कि शेवटचं कडवं आणि ploop! मधली मोकळी जागा? साधारणत: इंग्रजीत God ह्या शब्दाला कॅपिटल अक्षरं वापरण्याचा प्रघात आहे. मग ओहाराने देवाला "The Finger" का म्हणावं? कदाचित हे पेंटिंग तुम्हाला थोडं परिचयाचं वाटेल.

Michaelangelo च्या "Adam and God" ह्या पेंटिंगमधला हा एक तुकडा आहे. Sistine Chapel च्या छतावरती संपूर्ण पेंटिंग आहे. अर्थात, देवाच्या स्वरूपाची कल्पना केवळ एक बोट अशी आहे असाही ह्याचा अर्थ होत नाही. पण मग पुन्हा विचार करून बघुया की finger शी काय काय निगडीत असू शकेल? पुढील वाक्यात लोकांच्या लठ्ठपणावरून "finger fries" असाही एक अर्थ निघू शकतो.

पण मग लोकांनी ६ दिवस खा खा खाऊन सातव्या दिवशी चर्चमधे जाऊन का विधी उरकावे? तर मग आपण चर्चच्या अर्थाचा विचार करुया. चर्चमधे सहसा पापं केल्यावर लोक त्यांची कबुली देऊन पुन्हा शुद्ध होतात अशी संकल्पना आहे. त्याची तुलना देहधर्माशी करून फ्रँक ओहाराने धर्मावर टीका केलिये, कि धर्मांध लोकांवर? माझ्या मते ही टीका लोकांच्या "सोईस्कर धार्मिकतेवर" असावी. दर रविवारी पापांची कबुली दिली, म्हणजे आपण पुन्हा पापं करायला मोकळे, अशा उथळ विचारसरणीवर ही टीका आहे.

येवढंच नव्हे, तर कदाचित अति भोगवादी फ़ास्ट-फूड नेशन वर सुद्धा हे एक भाष्य असू शकेल. खा खा खाऊन मग detox diet करणाऱ्या संस्कृतीची इथे खिल्ली उडवलीये असं मला वाटतं. शिवाय एरवी चांगल्या कवितांमधे असणारी imagery (दृष्यात्मकता) ही इथे आहेच हे सांगायला नको. मी ही कविता बरेचदा शिकवलिये, आणि बाकी काही लक्षात राहो, न राहो, "ploop" हा शब्दच एक तिला अविस्मरणीयतेचा दर्जा द्यायला पुरेसा आहे :)

त्याच कवीची ही अजून एक कविता- निव्वळ शब्दांचे अर्थ, नाद आणि दृष्यात्मकतेवर उभी असलेली. तुम्हाला तीत काय अर्थ जाणवतोय? नक्की कळवा.................

Oh! kangaroos, sequins, chocolate sodas!

You really are beautiful! Pearls,

harmonicas, jujubes, aspirins! all

the stuff they've always talked about

still makes a poem a surprise!

These things are with us every day

even on beachheads and biers. They

do have meaning. They're strong as rocks.

शिक्षकी आणि डीटॉक्स

2010-02-05T16:58:00.003-05:00

आजकाल शाळेत शुक्रवारीच वीकेंड झाल्यासारखी मुलं वागतात. वैताग आला अगदी. चीड आली मनातून, एका श्रीमंत देशात लाखो सोईसुविधा असूनही शिक्षणाचं महत्त्व न कळलेल्या मुलांची. ह्या माझ्या अमेरिकन विद्यार्थ्यांना, "मी तुमच्या साठी किती "रक्त आटवलं" किंवा "घसाफोड" केली, असले वाक्प्रचारही कळू शकत नाहीत. त्यामुळे मी आणि माझा संताप! जातोय कुठे?

मी तेव्हा खरंच विचार करायला लागले. कशाला मी हौसेने शिक्षिका झाले? मी शाळेत असतांना ज्या एकमार्गी अभ्यासाला लागले, ती अगदी कालपर्यंत शिकत होते. विद्यार्थिनी म्हणून जे यश मिळत गेलं, तेच शिक्षिका म्हणूनही मिळेल असं माझंच गृहितक माझ्याच अंगाशी आलं कि काय? असा ही एक वाटून गेलं.

खरं म्हणजे शिकवतांना, "मुलांचं भलं व्हावं, त्यांना ४ गोष्टी कळाव्या" हा असला खोटा नि:स्वार्थ हेतू घेऊन काही मी ह्यात पडले नव्हते. उलटं, मला शिकवायला आवडतं, त्यात माझी हुशारी दिसते, असला सरळसरळ स्वार्थ कुठेतरी डोक्यात होता. तेव्हा तो जाणवला नव्हता, येवढंच. पण माझं साहित्यावर प्रेम आहे हे ही तेवढंच खरं. शिकवतांना आवडत्या विषयावर चर्चा करायला मिळेल, हा पण एक उद्देश त्यात होता.

त्यात शिक्षिका म्हणून माझी पात्रता किती, हातोटी कशी असेल, ह्या गोष्टी तेंव्हा दुय्यमच नव्हे, तर अगदी क्षुल्लकच वाटल्या होत्या.

मी शाळेत असतांना माझा एक साधा विश्वास होता, कि हे ज्ञान आयुष्यात महत्त्वाचं आहे. हे पुढे कुठेतरी आपल्याला लागणार आहे, म्हणूनच आपण हे शिकतोय, आणि आपल्याला हे शिकायला हवंय. तसला विश्वास घेऊन माझे विद्यार्थी काही माझ्या वर्गात आले नाहीत. तुम्हाला लाख साहित्याची चाड असेल, पण आम्ही हे "boring" पुस्तक का म्हणून वाचावं? असले प्रश्न घेऊन ती मुलं आली. मी ही दुधखुळी नाहिये, आणि वर्गातल्या सगळ्या मुलांपैकी ४-५ च जर हे विचारत असती, तर ठीक होतं, असं मला वाटायचं. पण आज सगळीच मुलं ते विचारताहेत.

बरं, शिक्षक-प्रशिक्षणात ज्या युक्त्या, क्लुप्त्या शिकले होते, त्या सगळ्या वापरूनही मुलांमधे काहीच बदल होत नाहिये, हे मी आज पाहिलं, आणि हात टेकले. त्या एका वर्गाच्या आणि माझ्या तारा कधीच जुळणार नाहीत असं आता मला स्पष्ट दिसतंय, पण त्यामुळे आता काळजी वाटते. कशी ही मुलं परीक्षा पास होणार? पुस्तकांबद्दल काडीचा इन्टरेस्ट किंवा साधं कुतुहलही नसतांना, केवळ मार्कांच्या मागे लागलेली ही मुलं! ह्यांचं मन मी कसं बदलू शकणार?

शिक्षक नेहमी आशावादी असतात असं म्हणतात. पण तो आशावाद शिकू इच्छिणाऱ्यांना लागू होतो! घोड्याला पाण्याजवळ नेलं खरं, पण त्याला तहान लागावी असं शिकवायचं! जे हे करू शकतात, ते खरे महान शिक्षक!

सगळ्या विचारांची पुन्हा पुन्हा उजळणी करूनही उत्तर का चुकत राहतं? माझा सुपरव्हायझर म्हणाला, " ह्या अनुभवातून आपण विनय शिकायचा असतो, येवढंच. तुझी चिडचिड होणं स्वाभाविक आहे, पण जाऊदे. डीटॉक्स (detox) करायचं. "

खूप विचार करून मग मला उमजलं.

सगळे उत्तम पदार्थ असूनही कधीकधी शंकरपाळे का फसतात? चकली का हसते? हे तसंच आहे. चकलीवर राग काढून काय साधणारे? हे येवढं पथ्य पाळायचं जरी जमलं, तर शिक्षकी जमो वा न जमो, काहीतरी मिळवलं असं समजेन.

ध्येय, प्रेम आशा यांची...

2009-12-09T16:59:00.007-05:00

युद्धात माणसांचं काय हरवतं? असं विचारण्यापेक्षा, युद्धात मरण बघितल्यावर माणसांना जगून बघायचं काय उरतं? ह्याचा शोध घ्यायला गेलो, तर कदाचित हेमिंग्वेच्या (Hemingway) The Sun Also Rises चं उत्तर सापडेल.

Bullfighting च्या रिंगणातही एक वेगळंच युद्ध माजलेलं असतं. मॅटॅडोर (Matador) आणि पिकॅडोर (Picador) यांचा माजलेल्या सांडाभोवती झिम्मा. निसर्गातल्या सगळ्याच घटकांप्रमाणे सांडाची प्रवृती सरळधोट, निर्भिड आणि पवित्र असते. माणूसपणातून जन्माला आलेल्या क्षुद्रतेचा त्यात लवलेशही नसतो. शिंगांना रक्ताची चटक लागलेले हे सांड, अंगावरच्या असंख्य जखमांनी रक्तबंबाळ होऊनही आपला माज न सोडता, मृत्यूला धडका देतात, ती केवळ त्यांची क्षमताच नव्हे, तर एकप्रकारे त्यांच्या जन्माची पूर्तता असते. त्यांचा जन्मच मुळी मरणाशी झुंज द्यायला झालेला असतो!

तर जातिवंत मॅटॅडोर मात्र, सांडापुढे, त्याच्याच येवढा "माज" घेऊन उभे ठाकतात. त्यांच्याकडे तलवारी, सुरे असतात, आणि सांडाला चिथवण्यासाठी लाल कापडी पंखा. ही लढाई एकतर्फी असते, कारण सांड एकटा, आणि हे टोळकं. पण विजयाची खात्री असतांनाही, अंगावर धावून येणाऱ्या सांडापुढे स्वत:ला स्वच्छ प्रकट करण्यात मॅटॅडोरची खरी "माणुसकी" दिसते. आपला मर्मभेद करू शकेल, अशी आशा त्याला दाखवून, हुलकावण्या देत देत त्याला मारतांनाही त्याचा मान राखणं ज्या मॅटॅडोरला जमतं, त्याला खरा "मर्द" समजतात.

पाठीचा ताठ कणा घेऊन, आपलं पौरूष दाखवत ते लाखो लोकांसमोर मृत्यूचं हे महानाट्य उभं करतात, तेव्हा त्यांना लाखो लोकांची टाळी मिळते.

हेमिंग्वेचा जेक बार्न्स (Jake Barnes) हा bullfighting चा रसिक श्रोता आणि चाहता आहे. त्याने युद्धात स्वत:च्या प्राणांहूनही मूल्यवान असं काहीतरी - त्याचं पौरूष- गमावलंय. आता युद्धानंतर ब्रेट (Brett) च्या प्रेमात पडल्यावर तिला जे हवं ते तो देऊ शकत नाही. त्याच्यावर आतोनात प्रेम असूनही, मनासारख्या पुरूषाच्या शोधात अनेकांबरोबर संग करणारी ब्रेट सुद्धा स्वत:ला माफ करू शकत नाही. त्या दोघांच्या मित्रांचं टोळक्यातला प्रत्येक जण Brett कडे आकर्षित होतो, पण त्यांना जेकची सर येत नाही.

जेकचं दु:खच असं अपरिहार्य- त्याचं ओझं जातिवंत सहजतेने वागवत, आणि ब्रेटला तशातही आधार देत तो उभा आहे- Bullfighting च्या रिंगणात. युद्धात अनेकांनी गमावलेली माणुसकी आणि सौजन्य अजूनही त्याच्यात शिल्ल्क आहेत.

पण युद्धा आधीचा तो भोळा विश्वास? ती ध्येयासक्ती, ते राष्ट्रप्रेम - जगातल्या कुठल्याही दोघांनी एकमेकांवर करायचं असतं, तसं निस्वार्थ प्रेम- जेकचं हे हरवलेलं धन त्याला कुठून परत मिळणार?

ध्येय, प्रेम आशा यांची/ होतसे का कधी पूर्ती

वेड्यापरी पूजितो या/ आम्ही भंगणाऱ्या मूर्ती!

काढ सखे गळ्यातील/ चांदण्याचे तुझे हात

क्षितिजाच्या पलिकडे उभे/दिवसाचे दूत.

-कुसुमाग्रज

हेमिंग्वेच्या पुस्तकातली सगळीच पात्र - कधी जीवावर उदार होऊन रिंगणात उभे राहणारे मॅटॅडोर असतात, तर कधी जीवनाच्या निरर्थकतेने रक्तबंबाळ झालेले, तरी शेवटच्या श्वासापर्यंत लढण्याची आत्मवृत्ती असणारे सांड.

गर्ट्र्ड श्टाईन (Gertrud Stein), ह्या हेमिंग्वेच्या मैत्रिणीने त्यांना दिलेले नाव--------- The Lost Generation.

दुसरी बाजू

2009-11-06T14:43:00.003-05:00

सरळ समोर सिग्नल. डावीकडे लालकेशरी पानांची किनार, उजवीकडे थोड्या उतारावर, रस्त्याच्या काठाशी दडून बसलेली एक स्कूल-बस.

सरळ पुढे गेले, तर i-78 लागणारे, पण माझी ही छोटीशी रोजची वाट मी पकडणार आणि डावीकडे वळणार. म्हणजे जर पुढून येणा़या गाड्यांची अखंड रांग थोडी रेंगाळली, किंवा डावीकडचा "सुरक्षित सिग्नल" लागला तर. एरवी कधी घाईत घुसखोरी करायसाठी नुस्तं (पाऊल) चाक जरी पुढे टाकलं, तरी लगेच पुढून येणारयांचा हुकुमशाही हॉंक खावा लागेल.

त्याच रस्त्यावरून पुढे गेल्यावर एक पाच-रस्ता-चौक. (त्याला चौक का म्हणायचं मग?). त्यातली वाहती रहदारी स्वयंनियंत्रणाने सुरळीत चाललेली असली, तरी तिथेही आपला हक्क दाखवायचा, किंवा आपली कर्तव्य करायची, हे न टळणारं. पण त्या पाच रस्त्यांपैकी आपला नागमोडी एकदा पकडला, की मग मात्र आपल्याला थांबवायची कोणाची बिशाद नाही.

फक्त् एकच कठीण जातं............त्याच रस्त्याने परत येत, आपलेच दृष्टीकोण वेडावून, उलटून आपल्याला खातात, तेव्हा. ह्यावेळी आपण उजवीकडचे असतो. आपलं घर त्या रस्त्याच्या अलिकडे नसून, पलिकडच्या साध्या वस्तीत असतं.

आपण स्वत:लाच अनोळखी असल्यासारखे भिरभिर शोधतो, ती डावीकडची लालकेशरी पानांची किनार, ती रस्त्याच्या काठाशी दडून बसलेली स्कूलबस. ते आता उलटीकडे असतात. कधीकधी खूप जिवलग मैत्रांनी दुसरी बाजू घ्यावी तसे.

दुसरी बाजू. ह्म्म्म. रस्त्यांची तीच दुखरी जागा असते. त्यांना शक्यतोवर दुसरी बाजू असावी लागते. नाहीतर "one way" म्हणून हिणवले जातात.

दुसरया बाजूने सगळं नवीनच दृष्य दिसतं, आणि सैरभैर होतं मन. नको वाटते ती चिकित्सा- मायक्रोस्कोपच्या डोळ्यातून जीवाणू कडे बघणार्या त्या रस्त्याची दुसरी बाजूही आपणच होतो, तेव्हा सगळेच रस्ते संपल्यासारखे होतात.

दिवाळी

2009-10-15T20:11:00.002-04:00

ही कविता मी खूप लहानपणी केली होती, पण आज वळून बघतांना दिवाळीचा सहज सोपा आनंद त्यातून पुन्हा उजळून आला....तुम्हा सर्वांना ही दिवाळीच्या अनेक शुभेच्छा!!! सुख-समृद्धी आणि आरोग्याचा प्रकाश घरा-घरातुन पसरत राहो!

दिवाळी आली, दिवाळी आली

दीप उजळले घरा घरा

त्या दीपांच्या तेजाने

न्हाऊन उठला सारी धरा!

दिवाळी आली, दिवाळी आली

आली नरकचतुर्दशी

देवाजीच्या देवळात

भक्तजनांची गर्दी खाशी!

दिवाळी आली, दिवाळी आली

आले लक्ष्मीपूजन

हळदीकुंकु करायला

मुली बसल्या नटून

दिवाळी आली, दिवाळी आली

आला तसाच पाडवा

ह्या दिवशी लहानांनी

मोठ्यांचा आशिर्वाद घ्यावा!

दिवाळी आली, दिवाळी आली

भाऊबीजही आली

बहिणीने भावाकडून

भेट काही उकळली!

दिवाळी आली, दिवाळी गेली,

फटाक्यांचे बार थांबले

तेव्हापासून आम्हा मुलांना

शाळेचे वेध लागले!

सवयीची...

2009-10-02T15:51:00.010-04:00

शेजारी एक जोडपं.
निर्मनुष्य रस्त्यात बेडकाच्या पिलांनी डोळे वटारून जो येईल त्याच्या कडे टक लावून बघत बसावं, तसं.
त्यांना नोकरी-धंदा-काम नाही.
बाई चाळीशीची, बुवा पन्नाशीचा.
वय लपवण्यासाठी मुद्दाम भडक रंगाचे कपडे घालायची त्यांची चढाओढ.
हौस ही दांडगी.
Yankee Game ची जर्सी, Memorial Day ची हाफ-चड्डी, असे अनेक त्या त्या दिवसाचे ठेवणीतले कपडे घालणार.
दारावर कायम दिव्यांच्या माळा- हॉलोवीनला केशरी भोपळे, क्रिसमसला लाल-हिरवे चेंडू, आणि ४ जुलै ला अमेरिकेच्या ध्वजातले निळे-पांढरे-लाल तारे.
ते ही न लुकलुकता स्तब्ध प्रकाश फेकत थांबलेले.
बाकी त्यांच्या दारासमोर कधी पोस्टाची सुद्धा गाडी थांबत नाही.
शेजारी कधी बोलणं काढून रेंगाळत नाहीत, की संध्याकाळी फिरतांना गप्पा रंगत नाहीत.
त्यांच्या घरून कधी पाहुण्यांचा गलका, मुलांचे रडे, आपापसातली भांडणं- कधीही ऐकू येत नाहीत.

हं, त्यांना एक मुलगा आहे. गतीमंद असावा. गोड गुलाबी गालांचा, थोडा गुबगुबीत, गोल डोळ्यांचा. तो फारसा बाहेर दिसत नसला, तरी त्याच्या निमित्ताने त्याच्या आईवडिलांनीच स्वत:भोवती कोष विणलाय, आणि त्यात अडकलाय मात्र तो- असं वाटायला लावणारा.....

पण परवा माझ्या लक्षात आलं- मी गाडी पार्क केली, की आत्याबाई दार उघडून कचरा टाकायला बाहेर निघतात.
जुजबी, हवापाण्याचं सुद्धा खूप कौतुक करत बोलतात.
बुवा तर आत्याबाई कधी दम खायला थांबते, आणि माझी बोलायची पाळी येते, ह्यासाठी टपलेले.
"तुम्ही heating किती ठेवता? ६९ ठेवत जा बरं- त्याने बिल कमी येतं!"
असे सल्ले देतांना त्यांचे डोळे चमकतात.
इकडे भाजीच्या ४ पिशव्या, डबा, ऑफिसबॅग धरून माझ्या हाताला कळ लागलेली असते, पण त्यांच्या धबधब्यापुढे माझं काही चालत नाही.

मात्र गेले ४ दिवस त्यांचं घर बंद दिसलं. दिव्यांच्या माळा नुस्त्या धूळ खात लटकल्या. कचरा टाकायला कोणी बाहेर येईनासं झालं. तेंव्हा ऑक्टोबरच्या पानगळीत मला जरा जास्तच उदासवाणं वाटायला लागलं.

पण आज दुपारी झोपले होते, तोच बेल वाजली. जिवावर आलं तरी माहिती होतं- हे नक्की खालचे शेजारी असणार. दार उघडल्या उघडल्या बुवांनी पुराण चालू केलं. कुणाच्याशा funeral ला गेले, ते सहकुटुंब जरा सहल करून आले होते ते. पण मी जेमतेमच ऐकलं... आणि मनातून मला अखेर सवयीची, त्रासयुक्त जांभई आली.

पैठणी- शांता शेळके

2009-09-16T17:45:00.003-04:00

फडताळात एक गाठोडे आहे त्याच्या तळाशी अगदी खाली
जिथे आहेत जुने कपडे, कुंच्या, तोपडी, शेले, शाली,
त्यातच आहे घडी करून जपून ठेवलेली एक पैठणी
नारळी पदर, जरी चौकडी, रंग तिचा सुंदर धानी.

ही कविता मी प्रथम वाचली, तेव्हा "फडताळ", "नारळी पदर" असले शब्द कळतही नव्हते. आईबाबांची कागद-पत्रे ज्या कपाटात होती, तिथे त्यांची काही पुस्तकं अगोचरपणे वाचायला गेले, तर शांताबाई शेळक्यांचं "गोंदण" हाती आलं. एक कविता वाचली, कळेना. पान पुढे. दुसरी. त्यात "आवर्त" असले शब्द म्हणता म्हणता बोबडी वळते म्हणून पुस्तक ठेवून द्यावं, तोच "पैठणी" वर नजर गेली. ह्म्म्म ही कळू शकेल बुवा! बघू तरी...

माझी आजी लग्नामधे ही पैठणी नेसली होती
पडली होती साऱ्यांच्या पाया हाच पदर धरून हाती
पैठणीच्या अवतीभवती दरवळणारा सूक्ष्म वास
ओळखीची...अनोळखीची...जाणीव गूढ आहे त्यास.
(काय बरं ह्या वाक्यात अर्थ प्रतीत होतो? तेव्हा कळण्याचं वय नव्हतं, पण अजूनही ते गूढ मनात रेंगाळलंय.)

धूप-कापूर-उदबत्त्यांतून जळत गेले किती श्रावण
पैठणीने या जपले एक तन...एक मन...
खस-हिन्यात माखली बोटे पैठणीला केव्हा पुसली (ह्या वाक्याशी मी दरवेळी थांबते. खस-हिन्याचा एकत्रित दरवळ! नुसतं खस-हिना म्हटलं तरी अंगावरून झुळूक गेल्यासारखी वाटली.)
शेवंतीची, चमेलीची आरास पदराआडून हसली.

वर्षामागून वर्षे गेली, संसाराचा सराव झाला
नवा कोरा कडक पोत एक मऊपणा ल्याला. (माझ्या आजीची साडी इतकी मऊ कशी लागते? ह्याचं उत्तर मिळाल्यासारखं वाटलं.)
पैठणीच्या घडीघडीतून अवघे आयुष्य उलगडत गेले
अहेवपणी मरण आले, आजीचे माझ्या सोने झाले. (त्यावेळी आजीच्या मरणाच्या कल्पनेनेही रडू आलं होतं!)

कधी तरी ही पैठणी मी धरते उरी कवळून
मऊ रेशमी स्पर्शामधे आजी भेटते मला जवळून
मधली वर्षे गळून पडतात कालपटाचा जुळतो धागा
पैठणीच्या चौकड्यांनो, आजीला माझे कुशल सांगा.

देवाच्या कृपेने माझ्या दोन्ही आज्या अजून खुशाल आहेत, तरीपण, अमेरिकेतल्या माझ्याशी, भारतातल्या आज्यांचा, कालपटाचा धागा जुळतो, तेव्हा गहिवरून येतं. ह्या कवितेबद्द्ल लिहितांना, "कवयित्रीने सर्व संवेदना- स्पर्श, गंध, दृष्टीला खुणावणारं काव्य केलंय" असं काहीबाही लिहायला गेलेही असते कदाचित

पण एवढंच म्हणते- शांताबाई! तुमच्या कवितेने जागवलेल्या माझ्यातल्या निर्मळ मनाला, मनातल्या निरागस आठवणींना, आणि त्या आठवणींनी वाहणाऱ्या झऱ्यांना सलाम!!!

मी स्वत:वर प्रेम करते!

2009-09-06T22:02:00.009-04:00

कुठून कोणजाणे, आमच्या घरच्या सगळ्यांना आत्मविश्वासाचा विंचू चावलाय. श्यामच्या आईसारखं, "माझा मुलगा पोहायला शिकला नाही, हे सांगायला मला किती लाज वाटेल होSS श्याम!" अशी प्रेमळ, पण नकारात्मक धमकी न देता आमच्या आई-बापांनी आम्हाला कायम, "पोहणं काय? सोप्पं असतं, तुला येईल पटकन् ! आमची मुलगी आहेच मुळात हुश्शार!" अशी पाठीवर थापच देऊन पाठवल्यावर मनात कधी शंकाच आली नाही- की हे आपल्याला जमेल का?

आज मोठेपणी मला पदोपदी त्यांची आठवण येते- आमचे निर्णय, आमचे विचार, आमच्या कल्पनांचं नेहमी स्वागतच करणारे माझे आईवडील सगळ्यांनाच का नाही लाभत ?

"तुला कला-शाखेत जायचं का? जा. तू जिथे जाशील तिथे मन लावून काम करशील आणि त्यात तुला यश मिळेल. पण बेटा, हा निर्णयही तू नीट विचार करून घे." हे विश्वासाने सांगणारे ते भेटले म्हणून आज माझ्या आयुष्यात मला जे करायचं होतं ते मी करू शकले.

तुम्ही पण विचार करा- तुम्ही स्वत:ला आवडता का? मला मी आवडते. ह्याला मी overconfidence समजत नाही, तर आईवडीलांनी दिलेली आत्मविश्वासाची देणगी समजते.

तुमचे केस सरळ तर नाहीतच, पण झिपरे म्हणावेत इतके नाठाळ असतांना, गालांवर थोडं अतिरिक्त मास दिसायला लागलं असतांना, लेटेस्ट फॅशनचा गंध नसतांना, किंवा मेक-अप केलेला नसतांनाही- तुम्हाला स्वत:चं रूप सुंदर नव्हे, पण आनंददायक (pleasant) वाटतं का?

उद्या तुमच्या समोर मॅट डेमन येवो, की हॅली बेरी येवो, त्यांनी तुम्हाला, तुम्ही जसे आहात तसं स्वीकारणं तुम्हाला अपेक्षित आहे का? का नसावं? प्रत्येकालाच पुढच्या माणसाकडून काहीतरी शिकण्यासारखं असतंच नं? " रोमन हॉलीडे" सिनेमात खुद्द राजकन्येलाही एका फाटक्या पत्रकाराची मैत्री, प्रेम हवसं वाटतं, ते काय त्याचे कपडे बघून?

मी स्वत:वर प्रेम करते, पण आंधळं प्रेम करत नाही. स्वत:च्या चुका कबूल करायला लाजत ही नाही. पण स्वत:वर प्रेम केल्यामुळे मला इतरांवर प्रेम करायला जमतं. कुणाचं यश बघून असूया वाटणे, पगारांची तुलना करून त्यात कमीपणा वाटणे, हे मला फार विचित्र वाटतं. अरे, झोपडपट्टीत तुम्ही उपाशीपोटी असतांना पुढच्या माणसाकडे वडापाव असेल, त्याची असूया वाटणं सहाजिक आहे, पण तुमचे केस पांढरे, आणि इतरांचे काळे म्हणून असूया वाटावी???

मी खूपदा विचार करते, की नेमकं आपलं स्वत्त्व कशात असतं? कशात असावं? कुणाचं दिसण्यात, कुणाचं पैशात, तर कुणाचं एका आवडत्या ब्रॅन्डच्या सिगरेटीतही स्वत्त्व असतं. मला वाटतं, स्वत्त्व हे असं कुठल्यातरी मूर्त-अमूर्त गोष्टीला चिकटवूच नये. त्याची गरजच नसते. तुम्ही तुम्ही आहात- हेच तुमचं स्वत्त्व असतं.

स्वत:वर प्रेम असेल, तर ते तुमच्या कामात, तुमच्या कपड्यात, आयुष्याच्या प्रत्येक पैलूत सकारात्मक रीतीने प्रकट होतं. मी स्वत:वर प्रेम करते, म्हणून मी स्वत:ला चांगल्या गोष्टी मिळाव्यात म्हणून धडपडते. माझं काम चांगलं व्हावं म्हणून धडपडते. त्यातला आनंद मिळवल्यावर मला त्या आत्मविश्वासाच्या विंचूबद्दल फार कृतज्ञता वाटते. आणि मला हा आत्मविश्वास आहे, म्हणूनही मी स्वत:वर प्रेम करते!

तुम्हाला काय वाटतं? स्वत:वर प्रेम करावं का?

माझी भारतात न्यायची सूटकेस

2009-07-15T00:07:00.002-04:00

माझी भारतात न्यायची सूटकेस
भरतेय हळूहळू
अपेक्षांनी, लाडिक हट्ट, उंचावलेल्या भुवया, निरागस कुतुहल
क्वचित, ओथंबलेल्या अश्रूंनी.

जुने झालेले कपडे तिथे "देऊन टाकायला" नेतांना
स्वत:च ओशाळी
“शोभेच्या वस्तू गुंडाळायला बरे पडतात
जुने कपडे!” समर्थनासाठी.

सुटकेसचे एक एक पदर रचतांना
कुठून अचानक कुणाची आठवण
घमघमली. पिवळ्याधमक गर्द झेंडूची भेट
आता काय न्यावी त्यांना परतभेट? - पर्फ्यूमची बाटली???

एक एक वस्तू शक्यतोवर
सुट्या सुट्या खोचल्या तरीपण
आपल्या पोत, जाडी, आकारासकट
आदळणार एकमेकींवर- एअरपोर्टवरच्या मिठीगत
ते प्रेम होतं- की परिस्थितीनुसार-
फक्त व्यवहार?

पिकासोच्या चित्रासारखे
चित्रामागून उलगडताहेत
एक एक कोपरे.
कितीही झाकलं तरी बोडकेच राहणारे.

पिकासोने स्त्री पाहिली
आरशातून प्रत्येक अंगाने
स्वत:लाच न्यहाळणारी.

तशी माझी सूटकेस
थोड्या आनंदाने, थोड्या अनिच्छेने
प्रवासाला निघतेय.

आईस्क्रीमची गाडी...पाच रूपये

2009-07-07T23:01:00.003-04:00

माझ्या आजोबांची, अण्णांची, एक गोष्ट आमचे बाबा नेहमी सांगतात. अण्णांनी मोठेपणा घेऊन अनेकांचे संसार स्वत:च्या खिशातून चालवले, त्यात त्यांना प्रचंड कर्ज झालं. त्या काळी हजारोंच्या घरात ते कर्ज अगदी गळ्यापर्यंत आलं होतं. मुलांच्या शाळेची फी भरणंही जड जायला लागलं होतं. फक्त गावात नाव चांगलं असल्यामुळे घेणेकऱ्यांनी अजून रांग लावली नव्हती, एवढंच. माझ्या वडिलांना, आणि सगळ्या भावंडांना खूप लहानपणीच परिस्थितीची जाण आली. कर्जाच्या ओझ्याने त्यांचं बालपणही कोमेजून जायला लागलं होतं.

आमचे बाबा त्या भावंडात सगळ्यात धाकटे. आई लवकर गेल्यामुळे अगदीच पोरके होते, पण अण्णांकडे कधीही काही हट्ट त्यांनी केला नसेल.
एक दिवस मात्र नागपूरच्या कडक उन्हाळ्यात, घरासमोरून आईस्क्रीमची गाडी गेली. अगदी अनावर मोह झाला, पण आधीच घरच्या गरीबीत अण्णांकडे पैसे कसे मागायचे? अशा विचाराने त्यांचा चेहरा अगदी केविलवाणा झाला. डोळ्यात पाणी आलं. आईस्क्रीम तर मनापासून हवंच होतं... तेवढ्यात अण्णांचं तिकडे लक्ष गेलं. ते प्रेमळ होते, त्यामुळे त्यांना लगेच अंदाज आला.
“काय रे? काय झालं?”
“काही नाही अण्णा!”
पण खोदून खोदून विचारल्यावर कसंबसं उत्तर आलं,
“ती आईस्क्रीमची गाडी...पाच रूपये हवे होते... पण आपलं कर्ज...!”
अण्णा हसले, “ये बेटा, इथे बस. अरे आत्ताच्या त्या ५ रूपयांनी माझं कर्ज काही उद्या फिटणार नाहीये. पण ५ रूपयांसाठी तुझ्या मनात त्या आईस्क्रीमची खंत राहून जाईल. इतका समंजसपणा दाखवलास बाळा, जा पळ! त्या गाडीवाल्याला पट्कन बोलावून आण. आज आपण सगळेच भरपूर आईस्क्रीम खाऊ.”

अण्णांचं वागणं किती बरोबर, किती चूक? प्रत्येकाचे ह्यावर वेगळे विचार असतील. पण त्या पाच रूपयात त्या काळी कूकरचे ३ डब्बे भरून आईस्क्रीम मिळालं. पण त्या पाच रूपयांचं मोल एवढं होतं, की पुन्हा कधी म्हणून त्यांच्या मनात आईस्क्रीमबद्द्ल हाव सुटली नाही, की त्यात त्यांचा जीव अडकला नाही.

मला वाटतं आनंद असाच सदासर्वदा आपल्या डोक्यावर छत्र धरणाऱ्या आकाशासारखा असतो. त्याला आपले हात कधीही टेकणार नाहीत, आणि त्याची उंची कधी कमी होणार नाही, हे आश्वासन, म्हणजे आनंद.

मी बरेचदा बघते, अडचणीच्या परिस्थितीत माणसं किती छोटे-छोटे आनंदही पुरवून, पुरवून चाखतात! पैसे नाहीत म्हणून आपल्याला हे करता येत नाही, ते विकत घेता येत नाही, हे घालता येत नाही...त्यांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्वालाच त्या नसण्याची एक कायमची अढी बसते, ती पुढे कितीही बरकत आली, तरी सुटता सुटत नाही!

मनातून कित्ती हौस असूनही वहिनी स्वत:साठी एक टिकली खर्च करतील तर शपथ! “मला कशाला हवीये ती साडी? आता कुठे जायचंय मला मिरवायला?” आणि फारच आग्रह झाला, तर, “बरं मी वाढदिवसाला घेईन हो. वाढदिवस आणि पाडवा एकातच होऊन जाईल!” हे वर. आणि त्या एका साडीचा आनंद मग खूप खूप दिवस मिरवतात त्या.

आपल्याला अमूक एक गोष्ट हवी आहे, हे मनात आणायला सुद्धा घाबरत घाबरत जगणारी ती माणसं- आजच्या Debit-Credit च्या जमान्यात दुर्मिळच म्हणायची. पण "तो" ही त्यातलाच एक. “तुला वाढदिवसाला iphone घेऊन देते! असं मी खुशीत म्हणताच, “नको नको. मला बघायचंय मी iphone शिवाय किती दिवस राहू शकतो ते....!”

हे असं स्वत:च्याच मनाला पीळ घालून घेणं मला तरी नाही पटत. कुठेतरी सारखी ती आजोबांची गोष्ट आठवत राहते. खरा आनंद कोणत्या वस्तूंत थोडाच असतो? मला हवं तेव्हा मला आईस्क्रीम "मागता" येईल, ह्या आश्वासनानेच मन तृप्त झालेलं असतं.

रंग जांभळा

2009-06-25T22:43:00.013-04:00

गेले काही दिवस मी Celie ची पत्र वाचत होते. The Color Purple मधली.

तिने देवाला लिहिलेली. "त्या" च्या पर्यंत कधी न पोचलेली...

सेली चं बालपण उमलायच्या आधीच कोमेजलं. आई मरणाच्या दारात असतांना सख्ख्य़ा बापाने अत्याचार केले, तर सांगेल कुणाला? एक देवच तर होता, त्याच्यावर भरोसा, की तो माझा पाठीराखा...

पण तो नाही आला धावून, द्रौपदीच्या कृष्णासारखा... बापाच्या पापाची पोरं बापाने बाहेर विकली, तेंव्हा नाही. त्याने सेली ला एका प्रौढ माणसाला बायको म्हणून उजवली, तेव्हा ही नाही. त्या माणसाने तिला गुरापेक्षा वाईट वागवली, वापरली, तरी ही नाही.

सेलीची पाठची बहिणच एक होती, तिचा कैवार घेणारी. ती म्हणाली, "तू तरी का सोसतेस अशी मुक्याने?"

"I don't know how to fight. All I know how to do is to stay alive!" सेली चं उत्तर आज समजून घेणं अवघड आहे. सेली सारख्या ऍफ्रिकन अमेरिकन बायकांना अगदी विसाव्या शतकातही जे सोसावं लागलं- त्याने पार मोडलेला कणा घेऊन जगतांना, पर्यायांचा नुसता विचार करता येण्याइतकंही बळ नसणं!

देवावरच्या आपल्या भाबड्या विश्वासाने का होईना, सेली त्या मरणाहून वाईट जगण्यातून चिवटपणे तगली. तिच्या बहिणीला मात्र शिक्षणाने नवी वाट दाखवली. आफ्रिकेत मिशनरी म्हणून गेली ती, पण आपल्याच संस्कृतीच्या ह्या "मूळापासून" आपण किती दूर फेकले गेलो, ह्याचं भान तिला आलं, आणि तिच्या "मिशन" ला एक वेगळंच परिमाण प्राप्त झालं.

सेली च्या नव़याने मात्र तिची पत्र सेली पर्यंत कधी पोचू दिली नाहीत.

आशेच्या एका किरणाला पारखी झाली होती सेली, तेव्हा तिला भेटली Shug Avery. प्रसिद्ध गायिका, सौंदर्याची पुतळी, पण आजारी पडल्यावर समाजाने टाकलेली. सेलीच्या शुश्रुषेने ती बरी झाली, आणि सेलीचं आयुष्यच तिने उजळून टाकलं.

"माझ्या देवाने आजवर माझ्यासाठी काय केलं?" सेली ने शेवटी हताश होऊन विचारलं, तर शग म्हणाली,

" तुझ्या डोक्यातला देव, एकतर तो पुरूष आहे, आणि त्याहून गोरा! तर त्याच्याकडून दुसरी अपेक्षा तरी काय करणार? तो तुझी निरपेक्ष सेवा मागणार, आणि त्याने वाटलेलं दु:खही तू प्रसाद समजून कपाळी लावावंस असं धर्मग्रंथात लिहून ठेवणार."

"मला वाटतं देव ना स्त्री आहे ना पुरूष. ते एक तत्त्व आहे- आपल्या बरोबरीने जगणारं, सुखात हसणारं, वेदनेने कळवळणारं! भावना ही देवानेच निर्माण केल्या ना? मग त्या सतत दाबून टाकल्याने देव प्रसन्न होईल असं कसं वाटतं तुला? अगं आपल्या सुखातही देवाचं सुख असेल, असा विचार का नाही करत आपण? आपण देवाला प्रसन्न करायला निघतो, पण देवाने आपल्याला प्रसन्न करण्यासाठी काय काय लीला मांडून ठेवल्यात त्या कधीच का डोळे उघडून बघत नाही आपण?

"I think it pisses God off if you walk by the color purple in a field somewhere and don't notice it.” शग म्हणाली.

सेलीला मग एकदम काहीतरी उमगल्यासारखं झालं... जांभळ्या रंगाने हळूहळू तिचं रंगहीन जीवन उत्फुल्ल होत गेलं...

तुझं अक्षर...

2009-06-23T09:27:00.000-04:00

आज खूप दिवसांनी तुझं अक्षर दिसलं
मी तुला दिलेलं पुस्तक
कव्हर लावून परत करतांना
नाव घालून दिलेलं-
माझं नव्हे- पुस्तकाचं!!!
एक एक काना-मात्रा-वेलांटी
किती जपून जपून काढलेलं

भेटायला येतांना तीन-तीनदा
आरशात पाहिल्या सारखं
ते अक्षर!

"न" आणि "व" सारखेच दिसतात तुझे
हे तुझं व्यक्तित्व
थोड्या साशंक अभिमानाने
स्नेहपूर्ण विश्वासाने हात पुढे करावा
तसं ते अक्षर!

मग पुढे आपण खूप पत्र लिहिली.
माझं अक्षर तुझ्या अक्षरासारखं व्हायला लागेपर्यंत.
माझ्या मराठीतला "ल" आणि तुझ्या हिंदी-मिडियमच्या "ल" मधला फरक
डोळ्यांना दिसेनासा होईपर्यंत
माझ्या वाटोळ्या अनुस्वाराचं तू मला भान आणून देईपर्यंत.
लिहिलेला प्रत्येक शब्द मी तुझ्या अक्षरातून वाचायला लागले तोपर्यंत.

त्या दिवसांवरची धूळ आज
अचानक झटकतांना
तुझं अक्षर दिसलं!
आणि डोळ्यांतल्या पाण्याबरोबर वहायला लागलं
धूसर धूसर होईपर्यंत...

मनावेगळी लाट

2009-05-21T18:44:00.000-04:00

“तुला पाहिले मी"...

कुठेतरी एकदा वाचलं होतं, की कविता म्हणजे फक्त शब्द. त्यातून अर्थ, आशय, प्रतीक आणि प्रतिमा उपसून काढण्याचा आपण वृथा प्रयत्न करत राहतो. पण कविता म्हणजे फक्त शब्द. शब्दांच्या प्रेमात पडायला लावते, ती कविता. शब्दांची कधी न पाहिलेली, न चिंतलेली रूपं दाखवते, ती कविता. ती कविता मला ओढून नेते एका नवख्या प्रदेशात...

तुला पहिले मी...
कवीचं प्राक्तन- बघणे. काही बघतात, काही जगतात, पण कवी ते दोन्ही ही करतो. त्याला करावंच लागतं- लेखनातून. लिहण्यासाठी जगणं, आणि जगण्यासाठी लिहणं, स्वत:च्याच अनुभवांकडे तटस्थपणे बघणं.

“तुला पाहिले मी, नदीच्या किनारी
तुझे केस पाठीवरी मोकळे
इथे दाट छायांतुनी रंग गळतात
ह्या वृक्षमाळेतले सावळे"
ती, मूर्त आणि अमूर्त स्वरूपांच्या सीमारेषेवर उभी. तिच्या मोकळ्या केसांची मोहिनी,की दाट छायांतून गळणाऱ्या रंगांची? की ते दोन्ही रंग एकमेकांत मिसळेत नकळत?

तुझी पावले गे धुक्याच्या महालात
ना वाजली ना कधी नादली
निळागर्द भासे नभाचा किनारा
न माझी मला अन् तुला सावली
इतक्या अलगदपणे, पावलांचा आवाज न करता ती आली,कवीची प्रेरणा झाली. पण त्या उदास अनामिकेला खरी स्त्री म्हणावे, की नित्य अनुभवलेली सुंदर संध्या?
नभाचा किनारा! दोन अनोळखी शब्द. (किनारा सागराचा असतो, नभाचा नव्हे!) पण मूर्त आणि अमूर्ताशी खेळता खेळता ते दोन अनोळखी शब्द एकमेकांसमोर आले, तर अर्थाचा निळागर्द रंग डोळ्यांसमोर मांडून गेले.

मनावेगळी लाट व्यापे मनाला
जसा डोंगरी चंद्र हा मावळे
पुढे का उभी तू तुझे दु:ख झरते
जसे संचिताचे ऋतू कोवळे
“मनावेगळी लाट"... कवीच्या मनाचं सतत दुभंग होणं. मनावेगळ्या लाटेने व्यापून जाणं. ते टाळता न येऊन खूप व्याकुळतेने विचारणं, “पुढे का उभी तू? तुझे दु:ख झरते!” पुढे उभ्या "तिच्या" दु:खाशी एकरूप होतांनाही, कुठेही सावली नाही,ना त्याला, ना तिला, ह्याची वेदना समजून घेणं.

अशी ओल जाता तुझ्या स्पंदनातून
आकांत माझ्या उरी केवढा
तमातूनही मंद ताऱ्याप्रमाणे
दिसे की तुझ्या बिल्वरांचा चुरा
तिचं झरणारं दु:ख आपलंसं करतांना, कवीच्या उरात एक आकांत. आणि तरीही, त्या एकरूपतेच्या क्षणातच कवीच्या अस्तित्वाचं सार्थक असतं. त्या एकरूपतेला कोणी प्रियकर-प्रेमिकेचा एकपणा म्हणतं, कोणी सं-वेदना, कोणी कवीमनाचं स्पंदन. त्या क्षणातच दु:खाला लखलखीत ताऱ्यात परिवर्तीत करण्याची क्षमता असते.
“दिसे की तुझ्या बिल्वरांचा चुरा...” दिसणे, बघणे.
जगण्यातून, असण्यातून काहीशा नाईलाजाने, काहीशा अपरिहार्यतेने, कवी बाहेर पडतो. मी ही बाहेर पडते.

मागे वळून बघतांना शोधत राहते,
ही प्रेमिकांची भेट होती?
की एका संध्याकाळच्या आर्ततेचं वर्णन,
की कविता जन्म घेते,त्या एका क्षणाचं?

कळवळा

2009-04-30T16:51:00.000-04:00

तसा माझा स्वभावच आहे, शिक्षकांच्या प्रेमात पडण्याचा. आमचे एक सर होते कॉलेजात. त्या काळी समाजमान्य जे जे नव्हतं, ते सगळं त्यांच्यात दिसायचं! येणार झोकात जीन्स आणि मोटरबाईकवरून. भिवईत सुंकलं, तोंडात सिगरेट आणि हातात खडू :) एम. ए. ईंग्रजीच्या वर्गात, "मराठी वाचा, मराठीशी संबंध तोडू नका," असं म्हणून शार्दुलविक्रीडितातली कविता फळ्यावर लपेटदार अक्षरात लिहणारे.
त्यांच्या त्या अलिप्त व्यक्तिमत्त्वाभोवती नेहमीच एक वलय, आणि खूपशा वदंता.
"ते त्यांच्या गर्लफ्रेंडबरोबर लिव्ह इन रिलेशनशीप मधे राहतात म्हणे!"

हे कळल्यावर फारच हृदयभंग झाला होता. पण आमचं प्रेमही "तसलं" नव्हे, भक्तियुक्त होतं! तेंव्हा ते आमचे देवच होते- जुनाट आदर्शांना धुडकावून स्वत:च नवीन आदर्श बनवणारे.

मग मधे खूप वर्ष गेली. दुसऱ्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवून स्वत:ची वाट दिसत नसते, हे कळायला लागलं. त्यांचे विचार अजूनही आठवतात. त्यांचा कुठला शर्ट आवडता होता, ते मात्र विसरून गेले.... :-)

आता मी स्वत: शिक्षिका झाले, पण अचानक पुन्हा मला विद्यार्थिनी बनवणारा दुसरा एक "देव" भेटलाय!!!
कधी कधी अशी माणसं भेटतात नं आयुष्यात, की त्यांच्याकडे बघून वाटतं- "मी ज्या रस्त्यावर आत्ता अडखळते आहे, तो रस्ता ह्याने पायाखालून घातलाय. जे ओझं मला आत्ता जड-जड होतंय, ते "त्या" ने वाहून तो पुन्हा मदतीला मागे वळून आलाय.

असा माझा सूपरव्हायजर! इतकी बडबड करतो, तरी कानात प्रत्येक वाक्य साठवून ठेवावसं वाटतं. एकाच वेळी कसं बोलता येतं- सुसंबद्ध, विचारपूर्वक, तरी गंमतीशीर आणि उत्स्फूर्त! एकाच वेळी कसं होता येतं- बौद्धिक तेजाने धारदार आणि संवेदनशीलतेने मृदू? कदाचित भाषा शिकवणाऱ्यांचा खास बाज असेल तो. पण जे माझ्या आवडत्या सरांमधे मला कधीच दिसलं नव्हतं, ते मला आमच्या "Mr. Williams" मधे दिसलं आणि डोळेच दीपले....

परवा साधा शाळेतला दिवस. मुलांनी दंगा केला, मी चिडले, मी शिक्षा त्यांना केली की स्वत:ला, अशी हताश झाले. आणि तो मला शांतपणे येऊन २ तास समजावत बसला....
एकीकडे Lesson Plans वेळेवर येऊ देत, अशी सगळ्या स्टाफला ईमेल करणारा, आणि दुसरीकडे मी, माझ्यासारख्या इतर नवीन टीचर्स, आमचे रोजचे छोटे छोटे challenges समजून घेणारा.
लेसन वाईट झाला, हा मुद्दा कधी ही न काढता, केवळ लेसन चांगला कसा होईल, ते सांगणारा.

मग मधे खूप वर्ष जातील. मी त्याच्याकडून गोष्टी शिकून पुढे निघून जाईन, किंवा चक्क दुसऱ्याच पायवाटेवर चालू लागेन. त्याचा विचारांचा प्रभाव उद्या फिकट होत जाईल कदाचित. पण विसरणार नाही तो त्याची सावलीसारखी माया, आणि त्याचा डोळे दीपवणारा कळवळा.
कोणीतरी म्हट्लं होतं नं, की "People come in your life for a reason, season or a lifetime!"

निरभ्र जगणं

2009-04-01T21:40:00.000-04:00

काचेवरती साचलं पाणी

थेंबाथेंबाने निथळत गेलं

मागे वळता क्षणाक्षणाने

हळवं मन वितळत गेलं

रंग उधळुनी डोळ्यांवरती

होळीने आंधळं केलं

घुसमटुनही गर्दीमधे

माझं मीपण मिसळत गेलं

इथे श्वासही स्वातंत्र्याचा

कसा मोकळा, पोकळ वाटे

बर्फाच्या पांढऱ्या दुपारी

रक्त उन्हाचं उसळत गेलं!

सहज मिटले डोळे बघून

आकाशाचा निरर्थ धूसर

पेटवूनही प्रकाश-स्वप्ने

निरभ्र जगणं नकळत गेलं!

सावली

2009-03-25T22:53:00.000-04:00

"अथर्वशीर्ष येतं?" - हो.
"रांगोळी काढता येते?" - बऱ्यापैकी छान.
"सवाई गंधर्व ला जाणारेस का?" - अर्थात! शास्त्रिय शिकतेय गेली ६ वर्ष- कानसेन झाले तरी मिळवली.
"अरूणा ढेरे"? - त्यांची नवीन कविता दिवाळी अंकात वाचली. खूप सडेतोड तरी सुंदर वाटली.
"ज्ञानेश्वरीवर प्रवचन आहे." - हो का? मला खूप आवडतात त्यांच्या विराण्या.

====================

- "पासओव्हर (passover) कधी आहे?" - चेहरा कोरा.
- "कालचं आमचं डिनर म्हणजे three-can-cooking होतं." - ह्म्म- मला का सुचत नाहीत असले भन्नाट शब्दप्रयोग? three-can-cooking!!!!!!!
- "मी ४ वर्षाची असतांना द्राक्षाचा रस म्हणून चुकून वाईन प्यायले होते म्हणे" - तू मला काही चांगल्या वाईनची नावं सांगशील का? मला try करून बघायच्यायत...
- "Kind of like P-Diddy... :) " - हा कोण गायक बुवा?

कधी जाणवलं नव्हतं भारतात असतांना, की एक "सांस्कृतिक सत्ता" असते. तुम्ही तिचे सभासद असाल, तर तुमच्याकडे देण्यासारखं खूप असतं. "गृहस्थ" चा लिंगबदल केला, की "गृहिणी" होतं, हे तुम्हाला माहिती असतं. दृष्टद्युम्न द्रौपदीचा भाऊ होता, हे ही. "साबण लावली" म्हणणाऱ्यांपेक्षा तुम्ही खुशाल स्वत:ला श्रेष्ठ समजू शकता.
पण वेगळ्या देशात ज्या क्षणी पाऊल ठेवलं, त्या क्षणी तुम्ही अक्षरश: होत्याचे नव्हते होता. तुमचं सांस्कृतिक भांडवल, घसरणाऱ्या रूपयासारखं क्षणार्धात कचरा-कचरा होऊन जातं. किंवा अगदीच कचरा नसेल कदाचित, पण शोभेच्या काचेच्या बाहुलीसारखं, कधीमधी काढून पुसायचं, पुन्हा कपाटावर ठेवून द्यायचं, असं होऊन जातं.

कालपर्यंत मी अखंड, सुसंबद्ध होते, आणि आज?
आज मी सदा मूक, पण ऊन कुठल्याही दिशेला गेलं तरी पायाला घट्ट धरून राहणारी, ती सावली झाले आहे.
ह्या देशाला देण्यासारखं असेल माझ्याकडे बरचसं, पण इथून खूपसं घेतल्याशिवाय मला जे द्यायचं ते देता ही येणार नाहिये, ही अस्वस्थ करणारी भावना आज मला छळत राहिली.

काल कोणी मला म्हटलं असतं, की तुमच्या उच्चभ्रू संस्कृतीने आमची गळेचेपी झाली, तर मी खूप समजूतदारपणे त्यांच्याकडे बघून म्हटलं असतं, "पण आम्ही ती मुद्दामहून करत नव्हतो!"
आज "खालच्या पायरीवर" असण्याचा अनुभव घेतेय. त्यात कमीपणा वाटण्यापेक्षा निराशा वाटतेय.

जर कोणी मला विचारलं, की अमेरिकन संस्कृतीबद्दल मला काय वाटतं, तर मी म्हणेन, "मला एक दिवस खरी सावली म्हणून इथे जगायचंय. माझ्या अमेरिकन मैत्रिणीच्या घरात तिच्या पाठोपाठ शिरायचंय. ग्रोसरी स्टोअर मधे आम्ही दोघी जातो, पण ती किती वेगळ्या वस्तू उचलते! मग ती घरी जाऊन त्यांचं काय करत्येय ते बघायचंय. माझ्यासारखा तिच्याकडेही असेल पसारा? कोणतं गाणं लावते ती, संध्याकाळी थकून घरी आल्यावर! शनिवारी ती जाते का भक्तीभावाने सिनॅगॉगमधे Hebrew School ला? तिच्या मुलांच्या वाढदिवशी Sprinkler Party म्हणजे नक्की काय करतात???"

मनातल्या मनात यादी करतांना मी शेवटी थकून जाते. सगळ्या गोष्टी शिकता येतात, पण संस्कृती? अदृश्य भिंतीसारखी ती खुणावते, पण दार सापडत नाही. कधी मला वाटतं ती धबधब्यासारखी आहे, पण माझे फक्त तळवेच टेकलेत कसेबसे पाण्यात. बाकीची मी- अधांतरी! कदाचित सावलीचं प्राक्तनही ह्यापेक्षा बरं असेल!

ते मी असावं

2009-03-12T20:09:00.000-04:00

खूप दिवसांपासून ह्या कवितेतलं एक वाक्य डोक्यात घोळत होतं-
Let the more loving one be me!
W. H. Auden च्या एका सुंदर कवितेचा भावानुवाद करायचा प्रयत्न केलाय.

ताऱ्यांकडे बघतांना मी उमजून आहे
माझ्या अस्तित्त्वाशी, त्यांना कर्तव्य नाही
जिवाच्या भीतीशी झुंजणाऱ्या मला
त्यांच्या निर्लेपपणाची पर्वा ही नाही.

ताऱ्यांनी प्रेमाने माझ्यासाठी पेटून उठावं
असल्या अफाट प्रेमाचं ओझं नको व्हावं
अशक्य परतफेडीच्या बरोबरीपेक्षा
अधिक प्रेम करणारं- ते मी असावं

नाहीच पण मला जमलं-
असं तुटून प्रेम करणं
कौतुक असेल किती, पण एका ताऱ्याच्या
आठवणीत झुरणं.

प्रत्येक ताऱ्याचा होवो अस्त
आभाळाची काळोखी अंगवळणी पडेल
हळूहळू का होईना त्यातली
गर्द उदात्तताही मिळेल.

- W. H. Auden

ग्राफिटी

2009-02-22T19:52:00.000-05:00

पुस्तकावर कव्हर
म्हणजे
कागदावर
पेपर!!!

कंप्यूटरने आयुष्य...

2009-01-29T21:07:00.000-05:00

"कोहम" प्रेरणेने.......

केवळ गाडी चालवतांना झालेला कंप्यूटरचा विरह सहन न होऊन, घरी आल्या आल्या चहातल्या बिस्किटाबरोबर कंप्यूटर चघळत, तिच्यासाठी हिऱ्याच्या कुड्या आणल्याच्या आवेशात

तो: ए लवकर इकडे ये- मी तुला एक गंमत दाखवतो!

ती: मागच्या वेळी तुझी गमतीची व्याख्या म्हणजे बिकिनीतली सूपरमॉडेल होती. त्यामुळे सध्या मी पोळ्यांवर चित्त एकाग्र करतेय, तेच बरं.

तो: अगं नाही, ही खरंच एकदम सूपर गंमत आहे- आणि बघ मी तुला करून देतो... हे गूगलचं "रीडर" म्हणजे काय कमाल आहे- तुला रोज वाचायच्या असलेल्या, जगभरातल्या, अख्ख्या मायाजालावरच्या सगळ्याच्या सगळ्या वेबसाईट इथे ह्या गूगलच्या एकाच पानावर मिळतील...हा शोध मला आधीच लागला असता तर!

ती: (बुद्धाने ज्या निर्विकारपणे राग-द्वेष-मोह-दु:खाचा स्वीकार केला, त्या निर्विकारपणे): ह्म्म्म्म्म्म्म.

तो (तिच्या निर्विकारपणाने अधिकच चिरडीला येऊन): अगं हे मायाजाल म्हणजे अलिबाबाची गुहा आहे- ह्यात काय काय रत्न दडलियेत... (मग पुन्हा, हुकमी एक्का चालवल्याच्या आवेशात) आता मला सांग- मागच्या महिन्यात आपला किराण्याचा खर्च काय झाला?

ती (ते माझं काम नव्हे - असं मनात घोळवत): ह्म्म्म

तो: हा माझा ऑनलाईन हिशोब सांगतोय की आपण चक्क ४०० डॉलर किराण्यात घालवले. No offense, पण आपल्या घरी काय पंचपक्वान्नांचं साग्रसंगीत जेवण रोज असतं असंही नाही!

ती (आता कधी तो सीमारेषा ओलांडतो, आणि कधी आपण क्षेपणास्त्र चालवतो, ह्या ईर्शेने): अच्छा- म्हणजे तुला आज वरणभाता ऐवजी पुरणपोळी चालणारे का?

तो (जे लोणच्याने जमत नाही, ते लोण्याने होतंय का अशा विचारात): अगं असं नाही. पण हेच बघ. तो अक्षयकुमारचा नवीन पिक्चर निघाला- त्याची तिकिटं ऑनलाईन अर्ध्या किमतीत मिळतायत. जायचं का मग?

ती (त्याचाच डाव त्याच्यावरच उलटवत): त्यापेक्षा YouTube वर येईलच ना फुकटात- तेच बघूया!

तो: तेच तर म्हणतोय मी- की आपल्याला ज्या गोष्टीत इंटरेस्ट आहे, त्यांची माहिती मिळायला नको का? तू तुझ्या सगळ्या साळकाया-माळकायांना Twitter वर बोलाव- म्हणजे पिक्चरपासून रोटी-मेकरच्या नवीन मॉडेलबद्दल तुला लगेच बातम्या कळतील......

ती( ८वीत असतांना फ्रीज, टीव्ही, मिक्सरपासून फोन, गाडी, कंप्यूटर, वॉशिंगमशीन- ह्या गरजा की सोयी? अशा अर्थाचा निबंध लिहिला होता, त्याचा पुनर्विचार करत): अरे उत्क्रांतीवादात माणसाची शेपूट गळाली, ती गरज होती की सोय, की चक्क एक hobby? !!

तो(नेमकं तिचं म्हणणं काय आहे, हे कधीच कळत नसल्यामुळे वैतागून): पण वॉशिंगमशीनमधून धुण्याचं सायकल संपलं, की तुला ट्विटरवर अपडेट येईल बघ!

ती (आडून आडून वार करण्याचा कंटाळा येऊन, सरळ हल्याच्या पवित्र्यात): अरे पण ते कपडे आपोआप जाऊन पडत नसतात ना तिथे! बा पामरा- नुसतं कंप्यूटरवर बसून आयुष्य चालत नसतं. काल पुढच्या दाराची कडी बिनसलिये. त्याचं काय करणारेस कंप्यूटरवर?

तो (पटकन उत्तर सुचल्याचा जल्लोष करत): आपल्या Maintenance वाल्याची वेबसाईट असेलच ना- तिथे ऑनलाईन कम्प्लेंट नोंदवतो आत्ताच्या आत्ता- बोल- काय म्हणणं आहे तुझं ह्यावर?

ती (निकराने): पण स्वत: उठून तु कधी साधा बल्बही बदलू नकोस- त्यासाठी, किंवा चहा, पोळ्या, कपड्यांच्या घड्या घालायला ऑनलाईन काही सॉफ्टवेअर मिळतंय का बघ.

तो (निर्वाणाची दीक्षा नुकतीच मिळाल्याप्रमाणे, थोड्या सात्त्विक, थोड्या विस्मयचकित स्वरात): ह्म्म्म. मी झालोय खरा कंप्यूटर-ऍडिक्ट.

आणि मग.....................................................

तो लगेच संगणकपेटी बंद करून, तत्परतेने उठून, टीव्हीपुढे समाधी लावून बसतो.....................

वर्ष संपत आलंय...

2008-12-19T20:32:00.000-05:00

१. वर्ष संपत आलंय. करायच्या असलेल्या याद्या कराव्याच लागणारेत!

"ओम शांती ओम" की "दोस्ताना"?
I say दोस्ताना! "जाने क्यों दिल जानता है- तू है तो I'll be alright!"
बॉलिवूड्च्या महान दिग्दर्शकांनी मैत्री आणि प्रेमात येवढा घोळ घालून ठेवलाय की चिडचिड होते. ह्या गाण्यानंतरचा दोस्ताना मी त्याच्या ठेक्यासरशी मान झटकून विसरून जाणारे.
पण २००९ मधे माझी सोबत करणारे तो मोटुल्या अदनान सामीचा झिंग आणणारा आवाज,

"A little sweet, a little sour,
a little close, not too far....
छू लूं मै, इतना करीब,
चल पडूं तो कितना दूर
सपनो का बुना स्वेटर
सफेद बादलों के पार..................... मेरा जहान! "

स्वप्न दाखवण्याची शक्ती असलेला उत्तुंग स्वर... स्वप्न खरी होणार नसली, तरी त्यातली अनावर ओढ दाखवणारी स्वरांची आस...

२. San Diego की Quebec?
सॅन डियेगो ची रंगीबेरंगी, बसकी घरं- प्रत्येक घराचं वेगळं अस्तित्व दाखवणारी मांडणी. कधी वेल चढवलेले, तर कधी कौलं. कधी गोल खिडक्या, तर कधी षट्कोनी! समुद्राचं खारं वारं लागून मस्त मोकळ्या झालेल्या मनाने चितारलेलं चित्र जणू!
क्यूबेक मात्र राजेशाही. आपल्या धुक्याच्या वलयात फक्त थोडक्या उच्चभ्रूंनाच आवतण देणारी, आणि तरीही छोट्या टुमदारपणाचा घरगुती आव आणणारी स्वप्ननगरी.

पण राहू शकण्याचं आश्वासन मात्र मला दिलं, ते टोरॉन्टोने! कॅनडातले लोक, का कोणजाणे, जास्त आनंदी, हसरे, समाधानी, मदतीला तत्पर दिसतात. टोरॉन्टोत एकटीने फिरतांना एक नव्हे, तर दोन-तीन लोकांनी मला आपणहून मदत देऊ केली.
आणि शहराचा चेहराही किती उत्फुल्ल- सतत कुठल्यातरी सांस्कृतिक कार्यक्रमाला- मित्रांच्या घोळक्यात हसत खिदळत जाणाऱ्या कॉलेजकुमारांसारखा!

३. इटॅलियन की मेक्सिकन? मी कुठल्याही स्वरूपात चीज खाऊ शकते- अर्थातच, त्याला बुरशी आलेली नसेल तर (किंवा मुद्दाम बुरशी आणून एकदोन प्रकारचे चीझेस खातात, ते वगळून). त्यामुळे चीज केसिडियात असो कि राव्हियोलीत- मला फारसा फरक पडत नाही. ऑलिव गार्डनच्या गाढ साईच्या सूपमधे खाल्लं आणि चिपोटलेच्या अनावश्यकता टाळणाऱया ताज्या मेन्यूमधेही खाल्लं.
पण ह्यावर्षी चटावणारी चटपटीत चव ("च" हे अक्षर म्हणतांनाच जिभेला चिंच, चाट, पाणीपूरी असल्या कसल्या कसल्या पदार्थांची स्वप्न पडायला लागतात, नाही?)
असो. ह्यावर्षी मात्र सुवर्णपदक पळवलंय ते "काठियावाडी फ्रॅंकीने". न्यू यॉर्कमधे असाल, तर इथे जरूर जा. अमिताभच्या क्लासिक सिनेमांच्या पोस्टरने नटलेल्या ह्या छोट्याशा दुकानात, केवळ ४-५ प्रकारच्या फ्रँकी मिळतात. स्वस्त आणि मस्त हवं असेल, किंवा दुपारी चिवड्याची भूक लागली असेल, न्यू यॉर्कच्या बोचणाऱ्या थंड झोतांमधून पार पडण्यासाठी झिंग चढावी, म्हणून इथे जावं, किंवा सिनेमाच्या मधे समोसा खायला जातात, तसं जावं. फार अपेक्षा ठेऊ नका, पण अपेक्षेपेक्षा नक्कीच जास्त देणारी ही टपरी- मला न्यू यॉर्कच्या देसी हॉट डॉग स्टॉलची धाकटी बहिणच वाटते!

४. साडी की जीन्स?
मला नटायला आवडतं- म्हणजे जेव्हा नटते, तेव्हा तेव्हा छान साग्रसंगीत नटायला आवडतं. पण नवी कोरी साडी लाखमोलाची- समोर "पुरानी" जीन्स मधला चार्मही जाणवायला लागण्याइतपत आता जीन्सही सवयीची झालीये. जीन्स आणि लॉंग कुर्ता म्हणजे माझा आवडीचा कूल दिसण्याचा पोषाख झालाय. ह्यावर्षी आईबाबा आले म्हणून, जास्ती सांस्कृतिक कार्यक्रमांना वर्णी लावली म्हणून, दर्दी मैत्रिणींना दिसाव्या म्हणून, जास्ती साड्या नेसले.
पण ह्यावर्षी छान स्कर्ट घेण्याचा जेवढा आटापिटा केला तेवढा ना साडीसाठी केला, ना जीन्ससाठी! कॉर्पोरेट जगात स्टॉकिंग, लेदरचे गुढघ्यापर्यंत येणारे बूट, आणि निमुळता स्कर्ट घालणाऱ्या मुली दिसल्या, की मला एकदम त्यांच्याशी मैत्रीच करावीशी वाटते! नोकरीतल्या जबाबदाऱ्या समर्थपणे पेलून, शिवाय स्त्रीसुलभ हौस साधण्याचा मधला मार्ग म्हणजे स्कर्ट, घालून मिरवायला नवीन वर्षात तरी मला सज्ज व्हायचंय.

५. ग्रेट गॅटस्बी की द बेल जार?
ह्या वर्षी कित्तीतरी पुस्तकं अशी वाचली, की ज्यांना वाचण्यासाठी पुन्हा जन्म मिळावा! माणसाच्या नितांत अव्यक्त गरजांच्या गोष्टी, माणसांच्या मी-पणाच्या अनुभवाचा शोध घेणाऱ्या गोष्टी, मनाचे जिवंत विचार अनेक प्रतींच्या पुनर्लेखनातून तावून सुलाखून त्यांना अमर सौंदर्य बहाल करणाऱ्या गोष्टी. अनिल अवचटांचं "माणसं" वाचता वाचता गहिवरले, सुरेश भटांचं एल्गार वाचून एका जागी स्वस्थही बसवेना. मग ब्लॉग लिहायला घेतला... तर काही सुचेना. आपले शब्द किती कमी पडतात!

कोरेच शब्द माझे लिहती निरर्थ भाषा
शिकवा तुम्हीच धर्म-संकेत लेखनाचा.

मग मार्गारेट ऍटवूड वाचली. Nine Beginnings. "Why do I write?" ह्या प्रश्नाला तिने दिलेली उत्तरं सोपी तर आहेत, पण उथळ नाहीत. तिच्यामते तिने नऊ वेळा उत्तरं लिहण्याचा प्रयत्न केला. नऊही वेळी तिच्या पदरी अपयश आलं, की लेखनातली वेगवेगळी शिखरं सर करण्याचा मान- ते आपणच ठरवायचं आहे. पण हाडाच्या लेखकांचे फसलेले प्रयोगही वाचनीय असतात ते पाहून "लेखनधर्मापुढे" मान वाकवून कृतकृत्य झाले.
ह्यावर्षी लिहायला सुरूवात तरी केली! आणि लिहण्यातली दैवतंही शोधली, वाचली. पुढच्या वर्षी खरी वारी सुरू होईल का?

तुम्हा सर्वांना नूतन वर्षाभिनंदन! आणि लेखन-प्रवासासाठी भरपूर शुभेच्छा!!!!!!!

झाड

2008-12-10T19:32:00.000-05:00

ते एकटं, चैतन्याने सळसळणारं, स्थितप्रज्ञ.
मी गराड्यात, उरापोटी धावणारी, थकलेली.

त्याची अपार माया, पानापानांतून वाहणारी.
माझं मीपण कोंडून ठेवल्यागत, आसक्त.

त्याचा डौल- ते सृजन! ती नव्हाळी!
माझं पिकलेलं मन, अंतर्नादविहीन- तरी ही जिव्हाळी?

त्याचं जमीनीशी अतूट नातं, मुळांतून नसानसांत भिनलेलं.
माझी आधांतरीची फडफड, वठू पाहणाऱ्या जीवनाची.

त्या झाडाच्या सावलीत वाटतं
पुढच्या जन्मी तरी झाड व्हावं.

कारणांची गरज नसलेलं जगणं कळावं-
वाऱ्यात भरून मनांमधे सळसळावं!

गॅट्स्बी द ग्रेट!

2008-12-08T17:46:00.001-05:00

त्या दिवशी मी सहज बोलून गेले, "आपल्या मणीकाकाने कित्ती पैसे उधळले, नाही?" बाबांनी गूगलचॅटवर त्याची खबरबात दिली, तो सध्या तिथे आलाय वगैरे सांगितलं, तशी माझ्या मनात वृथा काळजीपोटी त्रास दाटून आला, आणि आता बचत करण्याबद्द्ल काय मी त्याला लहान तोंडी मोठा घास घेऊन सांगू? असा प्रश्नही. आणि मणीकाकाची नेमकी तीच तर हळवी-दुखरी जागा होती! त्याला कित्ती लोकांनी सांगितलं- समाजसेवा पुरे! पण ऐकेल तर तो मणीकाका कसला?

तो खरं म्हणजे माझ्या वडिलांचा मोठा भाऊ. घरच्या गरिबीत धड ११वी पर्यंतही शिक्षण झालेलं नसतांना, केवळ हुशारी आणि मेहनतीच्या जोरावर मोठा झालेला. जाहिराती रंगवण्यापासून सुरूवात झाली, पण पेंटिंगपासून हार्मोनिका वाजवण्यापर्यंत, आणि स्वयंपाकापासून स्पोर्टसपर्यंत सगळंच त्याला यायचं, त्यामुळे एकूणच व्यक्तिमत्त्व एकदम छाप पडेलसं. काही वर्ष भारतात धडपड करून त्याने जो आफ्रिकेचा रस्ता धरला, तो सरळ रिटायर झाल्यावरच परतला. तेंव्हा तो कसा अलिप्त असायचा- फक्त एक नाव, बाबांनी सांगितलेलं, कधीमधी बोलण्यात येणारं.

मी लहान होते, तो पहिल्यांदा आला तेंव्हा. त्याचा वाढदिवस नेमका २९ फेब्रुवारी- मी १३ वर्षाची होते, तेंव्हा तो तर फक्त १० चा- अशी गंमत म्हणून की काय, पण त्याला "अहो काका" कधी म्हणवलं नाही... त्याच्याकडून मिळालेल्या चित्रविचित्र वस्तूंचं तेंव्हा खूपच अप्रूप वाटायचं. त्याने आणलेल्या फ्रॉकचं वेगळंच रंगीबेरंगी प्रिंट, खेळण्यांचे आकार आणि रंग तर कधीच न पाहिलेले! मग मोठी झाले, आणि तो भारतात परतला, तशी त्याच्याशी मैत्रीच झाली. "फोरेन रीटर्न्ड" चा शिक्का कधीही त्याच्या चेहरयावर दिसला नाही. दोन पांढरे शर्ट शिवून तेच वर्षभर वापरायचे, इतका साधेपणा! धो धो पैसा वाहवला त्याने, तो सगळा इतरांवर!

म्हणून तर राग येतो. कुठे गेले आता हे लोक ज्यांना अडल्यानडल्याला तो उभा राहिला? आणि ह्याला तरी एवढासुद्धा व्यवहार कळू नये? कितीक धंदे केले- पैठण्या नेऊन आफ्रिकेला विकायच्या म्हणून १० खोकीभर पैठण्या विकत घेतल्या, आणि शेवटी कित्येकांना फुकटच वाटल्या- इतकी बेफिकीर मुशाहिरी. त्याच्या ह्या वृत्तीला दानशूरपणा म्हणावा, की अक्षरश: अव्यवहारीपणा? हेच कळत नव्हतं, तेव्हाच नेमका "द ग्रेट गॅट्स्बी" भेटला.

गॅट्स्बीची एक श्टाईल होती म्हणा ना! लॉंग आयलंड (न्यू यॉर्कच्या) अतिशय उच्चभ्रू वस्तीत ह्या Jay Gatsby चा महाल होता. तिथे अविरत ओल्या पार्ट्या चालत. किती लोक आले, कोण बोलावलेले, कोण आगंतुक- ह्याचा काहीही हिशोब करायची गरज नव्हती. कारण गॅटस्बीच्या पिंपातून धो धो वाहणारी दारू होती, आणि घरातून धो धो वाहणारा पैसा. गॅट्स्बीची कार तर केवळ लोकांना न्यू यॉर्क मधून ने-आण करण्यासाठी धावत होती.

आणि येवढं करून गॅट्स्बीच्या नावाभोवती कायम एक धुक्याचं वलय. कोणी म्हणे त्याने कोणाचा खून करून पैसा जमवला. कोणी म्हणे त्याच्या काकाची इस्टेट मिळाली. तर कोणी म्हणे हा पहिल्या महायुद्धात जर्मन गुप्तहेर होता. खरं काय खोटं काय देवाला ठाऊक, पण गॅट्स्बीच्या चेहऱ्यावर मात्र कायम एक निरागस, आशावादी हसू. सगळं जग एकीकडे, आणि तुम्ही एकीकडे, असा बटवारा असता, तर गॅट्स्बी सगळ्या जगाकडे पाठ फिरवून तुमच्या पाठीशी उभा राहणार, असा दिलासा देणारं ते निखळ हसू...
गॅट्स्बीने जीवनावर प्रेम केलं, ते खरं Daisyवरच्या प्रेमामुळे. कफल्लक असतांना डेझी मिळाली नाही, म्हणून खुन्न्स घेऊन येवढा पैसा कमावला, की लोकांचे डोळे फाटले. पण २० वर्ष ज्या डेझीचा ध्यास त्याने घेतला, ती डेझी मात्र शेवटी आपल्या निर्ढावलेल्या नवऱ्याचीच राहिली. त्याची प्रतारणाही गॅट्स्बीच्या स्वच्छ प्रेमापेक्षा मोलाची झाली!

गॅट्स्बी वाचेपर्यंत आमचा मणीकाका मला समजलाच नव्हता. दारोदारी भीक मागण्याच्या दिवसांतून जिद्दीने, कष्टाने, आणि प्रामाणिकपणाने वर येऊनही, आमचा मणीकाका शेवटी एकटा तो एकटाच राहिला. त्यालाही भेटली होती जी डेझी, तिने शेवटच्या क्षणी त्याला डावललं- आणि तो खरंच खचला. लोकांनी मूर्खात काढलं, ते फक्त ह्याने पैसे उडवले म्हणून.

पण पैशाने कुठे सगळ्या गोष्टी विकत घेता येतात? निरपेक्ष आणि खरं प्रेम? हरवलेलं तारूण्य? बालपणी सोसलेल्या हाल-अपेष्टांवर मलम? ह्यातलं काय मिळवता आलं असतं मणीकाकाला पुन्हा? मणीकाकानेही मला सांगायचा प्रयत्न केला होता, "अगं आपल्या माणसांचा आनंद ज्याने मिळेल, त्या कुठल्याही गोष्टीची पैशात किंमत मी मोजत नाही..."

पण तो जे सांगू शकला नव्हता, ते गॅट्स्बीने मला दाखवलं- माणसांच्या प्रेमावरल्या विश्वासातून साकार झालेलं स्वप्न. आणि गॅट्स्बीमुळे मला समजला, प्रेम करणाऱ्या, स्वप्नांसाठी आयुष्य पणाला लावणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला बहाल होणारा "द ग्रेट" चा किताब!

असंच काहीसं...

2008-11-30T23:16:00.000-05:00

थॅंक्सगिव्हिंग वीकेंड होता, म्हणून डेलावेअरच्या एका मित्राकडे अड्डा टाकायला गेलो होतो. मित्र तसा माझ्या नवऱ्याच्या, पण नवऱ्याने अलिकडे "माणूसघाणे" हे आडनाव धारण केल्यामुळे, असंख्य मेला-मेली, फोनांमधे त्याने जाणूनबुजून अलिप्तपणा केला. मग शेवटी काहीच ठरेना, तेंव्हा नेमक्या शिव्यांनी नटलेली एकच सुबक इमेल अशी केली, की सगळे झोपेतून उठून "हो येतोय", "आम्ही तर आधीच तयार होतो!" वगैरे कुजबुज करते झाले!
तिथे गेल्यावर मात्र जरा प्रश्नच पडला, की आता काय बोलावं. लेकुरवाळ्यांना त्यांच्या बाळांपासून फुरसत नव्ह्ती, आणि त्यांचे चेहरे सुमारे २ वर्ष एकही दिवसाची शांत झोप न मिळाल्यामुळे "झॉम्बींसारखे" झालेले पाहून आपण त्यांच्याकडून अपेक्षा तरी काय करणार?
तरीही, एकत्र सण साजरा करून परत निघालो तेंव्हा नवरा एकच वाक्य बोलला, "तुला ह्या कंपनीत एकाच्याही चेहऱयावर मित्र भेटल्याचा खरा आनंद दिसला?"
नशीब तिथून आम्ही लवकरच पळ काढला- कारण घरी माझी मैत्रिण तिच्या नवऱ्याला घेऊन येणार होती नं! मला इतका उत्साह आला होता- काय करू नि काय नाही असं होऊन गेलं. कॉलेज मधे अगदी जिवलग होतो, पण नंतर मधे संपर्क तुटल्यासारखा झाला, तो सरळ इथे येऊन जुळला. ती आली, आपुलकीने राहिली, आम्ही पिक्चर, गप्पा, पत्ते, खाणे, पीणे अशा सगळ्या करण्याच्या गोष्टी केल्या, पण मला का कोणजाणे, माझी जुनी मैत्रिण कुठे हरवलीये, असा विचार डाचत होता.
ती गेल्यावर नवरा पुन्हा त्याच्या नेमक्या शब्दात म्हणाला, "ही खरंच तुझी इतकी चांगली मैत्रिण होती?"
"हो, का रे?"
"अगं मला तरी तिच्यात तसं काही दिसलं नाही. तिने ना तुझी चौकशी केली, ना तुझ्या कुठल्या गोष्टीचं कौतुक. तिला तू आधीचीच "कळली" होतीस, त्यामुळे तुझ्यात आता तिला interestच नाहिये असं वाटलं मला! किती खोटं वाटलं तिचं सगळंच वागणं..."

मला त्याचं बोलण कळलं पण वळलं नाही असंच काहिसं झालं. नाती इतकी बदलतात, की ज्या मित्रांनी आपलीच ओळख एकेकाळी आपल्याला सांगितली होती, त्याच मित्रांचे चेहरेच आता ओळखू येऊ नयेत? कोण बदललं असेल? ती, का मी? आम्ही दोघीही, की माझा नवरा?
की आम्हा दोघींमधली ती ओळखच पुसलीये, आणि ती पुन्हा लिहावी लागणारे नव्याने?

The Bell Jar

2008-11-07T13:37:00.001-05:00

Dying
Is an art, like everything else.
I do it exceptionally well.

- Sylvia Plath
हे जळजळीत शब्द जगाच्या मळक्या पाटीवर कोरून ती निघून गेली. आत्महत्या करून.

पण आजही तिचं आत्मकथन वाचतांना प्रश्न पडतो, की काही बदललंय का? काहीच कसं बदललं नाही?
छोट्या गावातून आलेली ती, न्यू यॉर्कमधे स्वत:ची ओळख शोधत असतांना तिला भलतेच काही शोध लागले. स्वत:बद्दल, स्वत:च्या अस्तित्वाबद्द्ल. कुठल्याच मैत्रिणीत, कि कुठल्याच काकी-मामी, एवढंच काय स्वत:च्या आईमधेही तिला स्वत:चं प्रतिबिंब दिसेना, तेंव्हा वाटायला लागलं, "माझं काही चुकत तर नाहिये ना?" Doreen चा तडफदारपणा आवडतो, पण तिच्यासारख्या रूपगर्वितांना मुलं झुलवत ठेवतात, आणि काम साधलं, की फेकून देतात, ह्याची तिला ना जाणीव, ना तमा. Betsy चा आज्ञाधारकपणा म्हणावा, की मूर्खपणा, ते कळेना. आणि Boss असलेली Jay Cee? तिच्या यशाचा द्वेष करावा, की कुरूपतेची कीव?

काहीच कसं सगळं मनासारखं साधत नाही? बायकांनी यशस्वी असलं, की त्यांना काय भावना नसतात, की काय त्यांचं स्त्रीत्व नाहिसं होतं? बायकांनी स्वाभिमान बाळगला, येवढंच नव्हे, तर स्वाभिमान दाखवला, तर कोणती मोठी मर्यादा ओलांडली? आणि खुद्द आईने तिला सांगावं? "तुला काय करायचं कॉलेजशिक्षण? त्यापेक्षा टायपिंग शिकून स्वत:ची भाकरी मिळवायला शीक!" (म्हणजे मुलींना ना शिकण्याची मुभा, ना स्वावलंबित्वाचा अभिमान बाळगायची मुभा!)

राग राग आला, पण त्याहूनही, वाईट वाटलं. किती भाबडेपणाने सगळे नियम पाळले लहानपणी!
ठेवला विश्वास, की जे चांगलं असतं, ते केलं, की कौतुक होईल,
आणि नाहीच, तर निदान प्रेम मिळेल, निदान कोणीतरी पाठीवर हात ठेवून म्हणेल,
"खूप दमतेस. थकलीस का?" पण तसं काही झालं नाही.

A Birthday Present मधे सांगते,

I am sure it is unique, I am sure it is what I want.

When I am quiet at my cooking, I feel it looking, I feel it thinking.

Measuring the flour, cutting of the surplus,

Adhering to rules, to rules, to rules.

स्कॉलरशिप म्हणा, की परिक्षेतलं यश म्हणा- सगळ्या सामाजिक निकषांवर खरं उतरल्यावर तरी मला स्वप्न पाहण्याचा अधिकार मिळेल का? ह्या तडफडीने यशाचा ध्यास घेतला. गणित आवडत नाही का? न आवडू दे- तरीही कायम A Grade! स्वयंपाक करतांनाही मन लावून, की एके दिवशी त्या स्वप्नातल्या राजकुमाराला आवडायला हवा ना?

ती- तिचं भावविश्व उत्तुंग होतं. जे शब्द माझ्या मर्यादेपलिकडे होते, त्या शब्दांना, त्यामागच्या भावनांसकट वापरायचं धैर्य तिच्याकडे होतं.

पण मग का कोणजाणे- थकायला झालं! स्वत:ला किती प्रयत्नाने समाजाच्या चौकटीत बसवूनही, मनाने ती चौकट कधीच स्वीकारली नाही, की खया अर्थाने तिला सन्मानाने वागवणारा, तसंच तिच्या सन्मानाला पात्र असणारा जीवनसाथी ही मिळाला नाही. वरवर बघता सगळं मिळूनही, एखाद्या शापाने सगळं कडूकडू होऊन शेवटी हाती काहीही लागू नये?

आधीच घुसमटलेल्या जीवाला एखाद्या प्रयोगशाळेतल्या Bell Jar मधे भरून ठेवल्यागत झालं. एखाद्या जन्माआधीच मृत्यू पावलेल्या गर्भाला भरून ठेवतात तस! तेच रूपक वापरून तिने तिची तिची आत्मकथा लिहिली.

The Bell Jar.

ओवाळणी

2008-10-30T16:13:00.000-04:00

असं का होतं? जे खरंच, अगदी मनापासून लिहायचं असतं, त्याच्याच साठी शब्द का सापडू नयेत? दु:खाबद्दल लिहणं सोपं असतं म्हणतात, पण दिवाळीच्या प्रकाशाने उजळलेल्या मंगल संध्याकाळच्या आनंदाबद्द्ल कसं लिहावं?

काल पाडवा झाला. घरी दोघंच होतो, आणि इथल्या नियमांमुळे पणत्यांऐवजी टी-लाईट्स लावले, दिव्यांची माळ सोडली, आणि थंडीत कुडकुडत सूप पीत बसलो! ह्यावेळी खरं भारतात जायचं होतं, पण नाहीच जमलं- आणि तेंव्हा वाटून गेलं- आधीची मी असते, तर "घरची" आठवण काढून बादल्या बादल्या रडले असते- पण आता, हे आमच्या दोघांचं विश्व किती सुबक आणि सुरक्षित वाटतंय! लाडू चिवड्याचे बकाणे भरतांना एखादी आठवण ताजी होते, तेवढीच. बाकी हा वर्तमान, त्या दिव्यांच्या मंद ज्योतीसारखा इथल्या कडाक्यातही अखंड तेवतो आहे. त्याचीच ऊब सगळीकडे आमच्या Central Heating सारखी पसरली आहे!

दिवाळी म्हणून ना सुट्टी होती, ना कुठे जाण्याची लगबग. तर मग ikea तून नुकतं आणलेलं फर्निचर जोडत बसलो. काडीकाडी जोडून पक्षी घरट्यात संसार मांडतात म्हणे- आम्ही आपले power screwdriver आणि ikea manual घेऊन सज्ज झालो. माझ्या साठी एक workstation बनवायचं होतं. माझी हौस म्हणून सरळ दोन मोठ्या bookcases न घेता, एक निमुळती, एक रूंद, अशी मांडणी करता करता पाठ तुटायला आली, पण घर जरा लागल्यासारखं झालं.
एरवी कुरकुर करणारा नवरा, आज निमूट घाम गाळत होता, ते पाहून मलाच कसंतरी झालं.

मग मी नवऱ्याला म्हटलं, "चल, तुला ओवाळते, आणि होहोबा (jojoba) तेलाने मसाज करते मस्तपैकी. मग तू आंघोळ करायची तर कर, नाहीतर उद्यापर्यंत मुरू दे...!"
अगदी सोफ्याखाली रांगोळी काढण्यापासून दोघंच होतो तरी कपडे बदलण्यापर्यंत छान तयारी केली. मी ओवाळतांना म्हटलं, "मग काय आहे माझी ओवाळणी?"
"आता येवढं सामान घेतलं, घर तुझ्या मर्जीने सजवलं, तरी पुन्हा ओवाळणी मागतेय बयाबाई!" असं उत्तर ऐकायला कान अगदी सरावले होते, तेवढ्यात...
"मी काहीच जास्ती देऊ शकत नाहिये तुला पाडव्याला, फक्त Dunkin Donuts मधून कॉफीसाठी हे घे!" अगदी चेहरा पाडून त्याने मोजून दोन डॉलर माझ्या ताम्हनात टाकले. बहुतेक स्वारी घरी येतायेता पाडव्याबद्द्ल पार विसरली असावी. करोडोपती झालास तरी कॅश साठी बायकोकडे हात पसरायचे- नेहमीची सवय. त्यामुळे पाकिटात जेवढे होते, त्याने भागवायची वेळ आली होती.

त्या क्षणी त्याचा गोडूला बिच्चारा चेहरा बघून जे माझ्या पोटात कालवलं, ते शब्दात पकडायचा खूप प्रयत्न केला- नाही जमलं. मी सरळ त्याच्या गळ्यात गळाच टाकला, आणि एकच शब्द सुचला, "कृतज्ञता". किती मागतो आपण आयुष्याकडून, आणि मला आजवर ते सगळंच मिळत गेलं. सहजच. कधीकधी, न मागताही! कधीकधी मागायच्याही आधी.

किती गृहित धरतो आपल्या अपेक्षा, आणि त्या अपेक्षांची पूर्तीही! पण कधीच का सांगू शकत नाही येवढ्या आनंदाबद्द्ल, की ज्याने डोळे भरून येतात- अगदी दिवाळीच्या दिवशीही???

तो मिळाला, त्या क्षणीच माझी ओवाळणी तर मला मिळाली होती!

...................................

मग आम्ही जोडीने भेंडीची भाजी आणि फ्रोझन पोळ्या जेवलो, आणि सोफ्याचर बसून जोडीने निवडणूक-विशेष बघायला लागलो :) :) :)

देणाऱ्याने...

2008-10-19T19:42:00.000-04:00

तुझ्या प्रेमात सगळे पडले, कारण तूच स्वत:च्या प्रेमात पडलेला!
तू कृष्ण!
गोपींसाठी रास रचला म्हणतांना शतरूपांनी त्यांच्या बरोबर पायांचा ताल धरणारा, "रमण"-
स्वत:तच रमलेला.
मी वेडी राधा. मला कळलं कसं नाही हे?

देण्याचा धर्म माझ्यासाठीच होता, आहे.
घेण्यासाठी तू सगळ्या आसमंतात भरून राहिला आहेस.
ज्या दिवशी फिरून तुझ्या प्रेमात पडणार नाही मी, त्या दिवशी माझ्या जीवनाला अर्थ उरणार नाही-
हे माझ्या कपाळी लिहूनच गेलायस ना तू?

देणाऱ्यानं आनंदानं द्यावं. कारण त्यांना देण्याचं "भाग्य" लाभलं!
मी खूप दिवस गृहितच धरून चालले होते- माझं भाग्य!

पण मग मला राग आला एकेदिवशी.
मी ही केला हट्ट! का म्हणून मी द्यावं दरवेळी? तू का नाही देऊ शकत कधी?
तु मनधरणी करशील म्हटलं, तर वर तूच रूसून बसलास!
स्वत:हून देण्याचं सोड- निदान परत तरी कर म्हटलं.
तर ते ही नाही?

दिवस गेले, महिने, वर्ष गेली. मी रागावलेली, तू रूसलेला.
मग मला उमगलं-
देणाऱ्यानं "द्यावं लागलं" असं सांगण्यापेक्षा, "देण्याचं भाग्य मिरवावं", त्यातच देवाचं देवपण, आणि माणसाची माणूसकी.

गोकूळ सोडल्यावरही वेगवेगळ्या रूपात तू राधेला शोधतोयस, त्यातच नाही का मला माझं उत्तर मिळालं?

टेकडी आणि सूर्य

2008-10-04T20:17:00.000-04:00

त्या दिवशी टेकडीवरून खाली उतरतांना कलता सूर्य बघत होते. कालचं भांडण अजूनही मनात घोळत होतं. नवरा-बायकोचं भांडण म्हणजे जीव कसा पिळवटून निघतो, ते लग्न न झालेल्यांना कळणं अशक्य आहे!

+ "तुझा माझ्यावर विश्वासच नाही! कार ठोकलीस ते कधी सांगणार होतीस?"
* " नाही सांगितलं, कारण तू असाच रिऍक्ट होणारेस ते मला माहिती होतं."
+ "म्हणजे आपल्या नात्याला काही अर्थच नाहिये. माझी ही जी चिडचिड होतेय, ते मी तुला guilty वाटावं म्हणून करतोय असं तुला वाटतंय का? तू रडून दाखवल्यामुळे मला वाटेल- की हिला किती वाईट वाटतंय- हे तुला व्हायला हवंय नं? "
* "पण मला खरंच वाईट वाटतंय हे तुला दिसत कसं नाही? त्या कारपेक्षा तू स्वत:ला जो त्रास करून घेतोस ती माझी खरी शिक्षा आहे- कार ठोकल्या बद्दलची."
+ " हो पण मला आश्चर्य ह्याचं वाटतं, की तुला काहीच कसं वाटत नाही? नवीन कोऱ्या कार वर चरा आलाय एक फूट्भर लांबीचा, आणि दिवाही गेल्यातच जमा आहे!"
* " हो मला तेव्हा वाईट वाटलं होतं, पण मी विसरायचा प्रयत्न केला......"
+ " खरं म्हणजे माझीच चूक आहे- माझी लायकी नाही- आपल्या दोघांचीही लायकी नाही- नवीन गोष्टी घेण्याची- कारण आपल्याला सांभाळता येत नाहीत. तुझ्याकडून आत्ता झालं, पण आधीच्या कारवर माझ्यामुळेही खूप चरे आले आहेत."
* "तू स्वत:ला का दोष देतोयस? माझ्यामुळे हे झालंय हे मला माहितीये. तुला राग आला असेल तर माझ्यावर काढ- मी आहे इडियट. मला दोष दे. स्वत:वर राग काढून काय होणारे?"
+ "पण लग्नानंतर तू बघितलंच असशील. आपली जुनी कारही मी कधी घासूनपुसून ठेवत नव्हतो, ना कधी व्यवस्थितपणा दाखवलाय. त्यामुळे तुलाही त्याची किंमत राहिली नाही...."
* " But you are not my parent. I did not imitate you after we got married. ठेच लागल्याशिवाय अक्कल न येणारी ती मी आहे. "
+ "त्याचं सोड- तू नीट गाडी चालवणार नसशील आणि तुझा कुठे ऍक्सिडेंट व्हायचा- ह्याची मला काळजी आहे......."
* "काही होत नाहिये. मरायचं असेल तर माणूस कुठेही कसाही मरतो. तू कुठल्याकुठे नेऊ नको."

हे सगळं संभाषण किती निरर्थक आहे........ त्याला वाटतंय की माझी चूक आहे, पण ते सांगून कमी/कडू होणारा तो नव्हे. मला वाटतंय की चऱ्याचं येवढं काय, पण तसं म्हटलं तर माझा निष्काळजीपणा दिसेल. कोणाला फसवतोय आम्ही? का दाखवतोय वरवर की आम्ही कित्ती चांगले? का तो म्हणतोय की माझ्या ऍक्सिडेंटची त्याला काळजी आहे? का मी म्हणतेय की मला ठेच लागल्या शिवाय अक्कल येणार नाही? - कारण मुळात मला असं वाटतं तरी आहे का, की ही ठेच आहे?
Who cares?

सगळे नवरा बायको असेच असतात का? की आम्हीच फक्त इतके आत्मकेंद्री आहोत? एकमेकांची मतं खूप "कळली", तरी ती "समजून" न घेता येणारे? प्रेम, काळजी, सन्मान, आपुलकी, सगळ्याचंच नाटक करता करता, कधीतरी, एखाद्या चित्रपटातल्या सारखं- ते नाटकच "खरं" होईल, अशी भाबडी आशा बाळगणारे?

पण अगदीच १००% नाटकही नसतं नं ते! सगळ्या जगाने नावं ठेवली तरी चालेल, पण एक त्याच्या/तिच्या मनात माझी प्रतिमा चांगली असावी, येवढी एक तरी अपेक्षा असते, ती काय पोकळ नात्यातून थोडीच निर्माण होते? त्याने/तिने काय म्हटलं, हे इतर कोणीही म्हटलेल्यापेक्षा दुखावणारं, आणि सुखावणारंही असतं, ते कोणतीच आपुलकी, जवळीक नसतांना कसं असू शकेल?

मग काय करावं की एकमेकांवर "जाणीवपूर्वक" प्रेम करण्याचा अट्टहास आम्ही सोडून द्यावा? दुखवावंही दुसऱ्याला थोडं. द्यावा हक्काने त्रास एकमेकांना. दुसरं कोण आहे असं ज्यांच्या समोर वागू शकतो आपण "स्वत:" सारखं- निखळ, पारदर्शक? असं होता येतं का, "extension of someone else's self"? दुसऱ्या कोणाच्या व्यक्तीमत्त्वाचाच एक आधी नसलेला कोपरा........???

टेकडीवरून खाली जाणाऱ्या सूर्याला का कधी माहिती असतं- तो गेल्यावर माणसं घरात उजेड कसा करतात? तरीही तो येतोच ना नित्यनेमाने सकाळी, कुठल्याशा ओढीने! आणि घरात लक्ष दिवे लावले, तरी त्यांची तुलना नाहीच ना करत आपण सूर्याशी! असंच काहीसं घोळत होतं माझ्या मनात. उमजलं नव्हतं नीटसं, पण धूसर धूसर दिसायला लागलं होतं........................

सखूबाई

2008-09-24T21:15:00.000-04:00

शाळेतली कामं आवरता आवरता खूपच उशीर झाला. एका जागी खुर्चीला चिकटून २ तास काम करत होते, तर खोलीतले motion sensor lights हि विझून गेले, म्हणून पुन्हा उठून हालचाल करायला गेले, तेवढ्यात ती आली. हातात रबराचे हातमोजे, गडद निळा ओव्हरॉल, एका हातात मॉप आणि दुसऱ्या हातात पेपरनॅपकिनचा रोल घेऊन. अमेरिकेत "बाबू" हा प्रकारच नाहिये, त्यामुळे, तिला बघून मला जरा बरंच वाटलं. शाळेत उशीरा काम करायला कोणीतरी सोबत तरी आहे म्हटलं!
रोज संध्याकाळपर्यंत शाळेत झालेला केरकचरा, रंगलेले फळे, हॉलमधे मुलांनी सांडलेलं पाणी किंवा डबा, च्युईंगगमचे चिकट गोळे, बाथरूम मधली ओसंडून वाहणारी कचरापेटी- दुसऱ्या दिवशी सकाळी आलं की ह्यातलं काहीच दिसत नाही, तेव्हा वाटतं, की त्या परीकथेतल्या ७ बुटक्यांसारखं इथेही कोणी रात्री येऊन जादूची कांडी फिरवून जातंय का काय? त्यामागचं रहस्य आज ह्या सखूच्या रूपाने उलगडलं!

ती हसली. मी ही हसले.
"You Spanish?" - इति ती.
" You English?" - इति मी.

मग दोघीही हसलो. "तू उशीरा काम करतेस?" तिने तोडक्या मोडक्या इंग्रजीत विचारलं, "शिक्षकांची कामं कधीच संपत नाहीत नं? माझं कसं, मी आता हे झाडून पुसून गेले की मोकळी. पण तुला मात्र पेपर तपासा, उद्याच्या वर्गाची तयारी करा---! त्यामुळे घरी गेल्यावरही तुझ्या डोक्याला घोर असणार!" चला, कोणाला तरी कदर आहे म्हटलं आपली. नाहीतर शिक्षक आणि पाट्या टाकण्याचा जो "गुळतुपाचा" संबंध एकदा जोडला गेलाय, तो काही केल्या मनातून जात नाही.

मग मी पण तिला जरा खुष करायला म्हटलं, "पण उद्या रोष-हशाना ची सुट्टी! त्यामुळे आज उशीरा थांबायला मला काही वाटत नाहिये."
तर ती म्हणाली, "मला कुठे बाई सुट्टी? आम्हाला फक्त वर्षातून ६ सुट्ट्या आहेत- वीकेंड व्यतिरिक्त."
"पण उद्या शाळेला सुट्टी म्हणजे कचरा करायला कोणीच येणार नाहिये- मग तुला काय काम?"
" इतर कामं करवून घेतात ना आमचे सुपर! बाथरूमच्या टाईल घासा, कार्पेट धुवा, भिंती धुवा... असलं काय काय चालूच असतं! मुलं असली नं, की माझे कामाचे ८ तास किती पटकन जातात बघा. पण सुट्टीच्या दिवशी ह्या ओसाड बिल्डिंगमधे इतका कंटाळा येतो!"

तिच्या वाक्याचं मला कौतुक वाटलं. मुलांनी कचरा केला, की हिला काढावा लागतो, त्याचा रागराग न करता उलट पडद्यामागून त्यांच्यावर माया करणारी सखूबाई मला मनापासून आवडली. तशी ती गोरीगोमटी आहे. कचरा काढणारी असेल, पण रोज छानसा मेकअप करून येते बरं का! केस व्यवस्थीत बांधलेले, थोडंसं लिपस्टिक आणि ब्लश- तिचा गोल चेहरा त्यामुळे थकलेला असेल तरी ताजातवाना दिसतो. तिच्याकडे बघून मला माझीच लाज वाटली. कधीकाळची खाकी आणि एक निळा शर्ट, पिनेत कोंबलेले केस, असा माझा अवतार. आणि म्हणे मी टीचर- आणि ती झाडूवाली!!!

"तुमच्याकडे शिक्षण स्वस्त आहे का?" एकदा मला विचारत होती. मी हो म्हटलं. "ह्म्म... मी इक्वाडोरची आहे. तिथे शिक्षण फारसं स्वस्त नाही, पण अमेरिकेपेक्षा स्वस्तच म्हणायचं. तिथे मी शाळा शिकले होते, नोकरीही करत होते. आता इथे माझ्याकडे "कागद" नाहीत. नवरा मला त्याच्या कार्डावर (म्हणजे ग्रीनकार्डावर) ऍड करून घेणार आहे, पण ते भिजत घोंगडं- अजून काही खरं नाही..."

टीव्हीवर शेकडो वेळा बघितल्यात अशा कथा, पण तिच्याकडून प्रत्यक्ष ऐकतांना मनावर मळभ आलं. तिच्यासारख्या न्यूनतम पगारावर काम करणाऱ्यांच्या जीवनशैलीचा अभ्यास केलाय Barbara Ehrenreich ने, "Nickel and Dimed: On (not) getting by in America" ह्या पुस्तकात. ही एक पत्रकार बाई, आपली खरी ओळख लपवून ३ महिने छोट्या मोठ्या नोकऱ्या करून राहिली. वॉलमार्टमधे सेल्सगर्ल, कुठे वेट्रेस तर कुठे झाडूवाली "मेड", अशी कामं करून मिळणाऱ्या पैशांचा पै-पैचा हिशोब तिने आपल्या पुस्तकात मांडलाय.

निष्कर्श?? - न्यूनतम पगारावर जगणं (मग ते अमेरिकेसारख्या आजवर समृद्ध देशात का असेना) अशक्य आहे! दोन वेळचं जेवण, आणि घरभाडं काढण्यायेवढाही तो पगार पुरेसा नाही. अमेरिकेत नोकऱ्या आहेत, असा आपला समज. आणि तो बहुतांशी खरा ही आहे. पण त्यातल्या न्यूनतम पगाराच्या नोकऱ्यांवर जगणाऱ्यांची ही कथा आहे.

त्यांच्याकडे ना शिक्षणाचं पाठबळ आहे, ना एक साधी कार, की जी घेऊन त्यांना निदान नोकरीच्या ईंटर्व्ह्यूला तरी जाता येईल. त्यांच्या कडे ना घर आहे, ना घर भाड्याने घेण्यासाठी लागणारं सिक्यूरिटी डिपॉझिट. आणि तरीही, त्यांच्या भरोशावर अमेरिकेतले मैलोंगणतीची हिरवळ फुलते आहे. त्यांच्या भरोशावर ५० बाथरूम्स मधे प्रत्येकी २ टॉयलेटपेपरचे रोल अडकवलेले आहेत. त्यांच्या भरोशावर घरांची रंगरंगोटी, त्यांच्या भरोशावर हॉटेलातली तत्पर सेवा...

एहरेनराइशच्या मते, "ही खरी जगातली परोपकारी मंडळी!" पण आमच्या सखूबाईला ह्या गहन चर्चेशी काही देणं घेणं नाही. हसतमुखाने आपली कामं आटपून घरी लेकरांचा स्वयंपाक करायला ती गेली सुद्धा!

आणि मी मात्र इथे बसून अजूनही विचार करते आहे...

Holden Caulfied आणि माझा अडॉलसंट- अडल्ट जीव

2008-09-23T17:54:00.000-04:00

होल्डेनला मी खूप उशीरा भेटले, असं आता वाटतं. आधी भेटायला हवा होतास रे! तेव्हा आपली खरंच खूप छान मैत्री झाली असती. आता तुला देण्यासाठी माझ्याकडे एका हुरहुरीव्यतिरिक्त काहीच नाही... संवेदनशीलता, आदर्शवाद, झोकून देण्याचा आत्मविश्वास आणि तुटत नाही तोवर ताणून बघण्याची उत्सुकता होती माझ्यातही अगदी काल-कालपर्यंत. तेव्हा तुझे शब्दांचा खूप आधार वाटला असता मला.

पण असो. आता भेटलायस तरी तुझी गोष्ट बदलली नाहिये की! शाळेतून काढून टाकलं त्यांनी तुला, पण त्याआधी तूच त्या शाळेला लाथ मारलीस- अशी तुझी फित्रत. मी पहिल्या पाचातली, तरी मला पटलं ते. स्वत:ची गोष्ट सांगतांनाही किती बिनधास्त वापरलेस तू भिकार शब्द- शिवीगाळीला अगदी अपवित्र मानणारी मी, पण मला ते ही पटलं. कारण तुझ्या भोवती पसरलाय जसा दांभिकांचा समुदाय, तो मीही अनुभवला आहे!

पण कधीकधी हसूच येतं- खोटं वागणारे स्वत:लाच फसवतात त्याचं. तो तुझा रूममेट Stradlater! पात्र आहे एक. स्वत:ला मदनाचा पुतळा काय समजतो- आणि बाहेर जातांना इतकी शान मारातो, की जणू ह्याचे बूट पुसणारे ४ सेवक आहेत. पण दाढीच्या ब्रशमधे अडकलेले केस तसेच, आणि कपाटात कोंबलेला पसारा बघवत नाही! पण त्याचं काही नाही. चीड येते जेव्हा ह्या Stradlater सारख्या फडतूस माणसाला, जेन सारखी स्वच्छ मनाची मुलगी मिळते!

काही करता येत नाही. त्यांनी तुला शाळेतून काढलं ह्याचं खरं दु:ख नाही, पण हळव्या मनाचे लोक हळव्या मनानेच खचतात- तसं आपलं होतं.

एक साधा प्रसंग काय घडला- धाकट्या भावाशी भांडतांना "मर मेल्या" असं सहज तोंडातून निघून गेलं नं तुझ्या? आणि त्यानंतर छोटा Allie आजारी काय पडला, आणि खरंच मरून गेला.............. तू का स्वत:ला दोष लावून घेतोस?

बघ- तुझ्या गोष्टीत समरस होतांना मी आज कितीही म्हट्लं, तरी मी काही पुन्हा Adolescent होऊ शकत नाही. माझ्यातली मोठी- ताई म्हण, की आई- तिला गप्प बसवतच नाही. Holden- get a life, dude!

लोकांच्या खोट्या वागण्याचं नको मनाला लावून घेऊ. आत्ता तुला काही नाही करता येत- कारण तू पडलास एक ११वी नापास अडनिड्या वयातला मुलगा- तर त्याचंही नको वाटून घेऊ...

तुला जसं लहान मुलांना मोठेपणाच्या आजारापासून वाचवायला Catcher in the Rye व्हायचंय ना, तसं मलाही व्हायचंय तुझ्यासाठी- Catcher in the Rye. तू फक्त मोठा हो! असंही मी म्हणू शकत नाही, कारण नेमकी तुझ्यात जी संवेदनशीलता आहे, तीच नसते मोठ्यांमधे- आणि कधीकधी- स्वत:ला mature म्हणवणाऱ्या छोट्यांमधेही.

फक्त एकच सांगते- मी ऐकतेय तुझा आवाज. मला कळतेय तुझी वेदना. सांगायचा थांबू नकोस. पेन्सीनंतरच्या तुझ्या उगवण्याचाही वृत्तांत ऐकायचाय मला!

सहा शब्दांची कविता

2008-09-22T16:55:00.000-04:00

तर मग मी मुलांना कविता कशी करायची ते शिकवायला लागले. कविता कशी करावी ह्याचे हॅण्डाऊटस दिले:

कवितेसाठी विषय निवडणं, हे सर्वात मोठ्ठं काम आहे, त्यामुळे विषयांची यादी करा. उदाहरणार्थ, मला कोणत्या कोणत्या विषयांबद्दल लिहायला आवडेल??? समुद्रकिनारा, माझा ipod, मी, आमचा टॉमी इ. इ. (अर्थात, अमेरिकेत कुत्र्यांना टॉमी म्हणायची फॅशन आहे की नाही मला माहिती नाही. ) पण तुमच्या आवडीनुरूप तुम्ही ज्या कुत्र्याबद्दल लिहणार आहात, त्याचे/तिचे (लिंगसमभाव) नाव निवडू शकता.
आता यादी तर झाली. मग आपलं काव्यक्षेत्र निवडा, म्हणजे तुम्ही कोणत्या प्रकारची कविता करणार? रोमॅण्टिक की पोस्टमॉडर्न? छंदबद्ध की अनिर्बंध? ते ठरवा.
आता डिक्शनरी काढून तुमच्या विषयाला लागू होणारे सगळे शब्द एकत्र करा.
त्या शब्दांचे प्रिंटाऊट काढून ते वेगवेगळे कापून ठेवा.
एका टेबलावर त्यांची जुळणी करतांना काही "प्रेरणा" मिळते का बघा.
One poem, minimum 20 lines long, will be due at the end of class. It will be graded for- originality, deep thought, word choice and grammar. (It will count as Classwork Assignment, which is 20% of your grade.

परिणाम: हॅण्डाऊटसवर Due Date न लिहिल्यामुळे कविता लिहिली नाही. - इति मुलं. कविता म्हणजे काय, ह्या विषयावर प्रत्येकाची वेगळी मतं आणि वेगळे आविष्कार असल्यामुळे, "आपण म्हणू ती कविता" असा निश्कर्ष. तू माझ्या कवितेचं कौतुक कर, मी तुझं करतो, अशा प्रकारे आपण दोघंही किती पोचलेले कलावंत आहोत, असा १० वी फ तल्या मुलांचा गोड गैरसमज.

=============================================

ही झाली कविता शिकवण्याची अमेरिकन पद्धत. आता कविता शिकवण्याची शुद्ध तुपातली देशी पद्धत:

पुस्तक उघडा. ज्ञानेश्वरांची विराणी वाचायची असल्यामुळे ज्ञानेश्वर किती साली जन्मले व समाधिस्त झाले त्या तारखा पाठ करा. ("समाधी म्हणजे काय हो गुरुजी??" "रे मूर्खा, शिवाजीने अफजुलखानाची समाधी बांधली ती बघायला लाश्ट इयरला ट्रीप गेली तेव्हा तू काय चणे खात होतास?" )
कवितेतले कठिण शब्द फळ्यावरून उतरवून घ्या.
ज्ञानेश्वरांनी "घनू वाजे घुणघुणा" ह्या विराणीत घनाच्या रूपकाचा वापर कसा केलाय त्याचं तयार उत्तर गाईडमधून ५ वेळा लिहून काढा.
उद्यासाठी गृहपाठ: घनू वाजे ह्या गाण्याला दुसरी, सोपी चाल लावून आणा. शक्यतोवर अलिकडच्या चांगल्या हिंदी सिनेमातली गाणी घ्या.

परिणाम: ज्ञानेश्वरांचं काहितरी होतं बुवा १० वी च्या पुस्तकात, काय ते आठवत नाही. विराणी ही कविता होऊच शकत नाही, कारण मास्तरांनी कवितेची व्याख्या घोकवून घेतली, त्यात विराणी हा शब्द कुठे आला नाही. "तुम्ही कविता करता का?" "छे! कविता करणं म्हणजे मेलेल्या थोर लोकांनी पुढील पीढीच्या लक्षात राहण्यासाठी साईडला चालू केलेला धंदा." किंवा सरळ, "ते तसलं काही नाही बुवा आपल्याला जमत."

कविता काय असते? नुकते NPR वर Six Word Memoirs वाचायला मिळाले. सहा शब्दात तुमच्या जीवनाची कथा लिहायला सांगितली, तर ती काय असेल? असा प्रश्न अनेक मान्यवर, तसंच सामान्य लोकांपुढे टाकून Smith Magazine ने ती सगळी उत्तरं गोळा केली, आणि त्याचं पुस्तक छापलं.

लिहावा का आपणही एक छोsssटासा जीवनालेख?

"Teacher's shoes, student-life, learning counts."

खरं तर अशा काही वाक्यांना Memoir न म्हणता कविताच म्हणायला हवं, असं मला वाटतं. जेवढं सांगणारी, तेवढंच अव्यक्तही ठेवणारी. मनाला खूप दूर नेता नेताच मनाला आंतर्मनातही डोकावून बघायला लावणारी. कधी हळव्या भावनांना प्रखर विषादाची धार देणारी, तर कधी विखारी पत्रकारितेतही माणुसकीचा ओलावा शिंपून जाणारी.

" सुचेल तशी लिहिली, तीच कविता झाली!" हे कवितेचं नाही मी म्हणत............

केनीकुर्डू आणि कोल्स्लॉ

2008-08-25T10:59:00.000-04:00

Prelude: मित्रमैत्रिणींनो, मी जन्मात कधी ब्लॉगोस्फियरमधे खो खो खेळले नव्हते, त्यामुळे माझा जरा गोंधळ झालाय खरा, पण मी यशोधरा आणि नंदन ला खो दिलाय...
===================================================================
परवा एका सत्यनारायणाच्या पूजेला गेलो होतो- यजमान फारच भाविक. अगदी केळीचे खांब लावून सजवलेला चौरंग, विष्णूसहस्त्रनामाचे प्रिंट-आऊट्स, टोपलीभरून फुलांच्या पाकळ्या, अशी जय्यत तयारी होती. सौ. नी पैठणी, श्रींनी धोतर, जानवं घालून अगदी साग्रसंगीत दाक्षिणात्य गुरुजींनी सांगितल्याप्रमाणे पूजा केली. त्या भारलेल्या वातावरणात, एरवी फारसे भाविक नसलेले लोकही खिळून बसतात नं, तसं माझं झालं होतं. लहान मुलांना बाकी काही कळत नसेल, तरी रंगीबेरंगी आरास आवडते, तसं ते visual च इतकं सुंदर होतं, की कोणीही आकर्षित व्हावं... मनातले गोंधळ तात्पुरते संपून केवळ गुरूजींचा भारदस्त स्वर कानात भरून रहावा, इतपत माझी समाधी लागली होती.

कधीतरी शिकलेल्या संस्कृतामुळे, आणि आजी पौरोहित्य करते, त्यामुळे गुरूजी खरंच त्या त्या वेळी समर्पक मंत्र म्हणतायेत, की तोंडातल्या तोंडात जे श्लोक आठवतील ते पुटपुटताहेत, ते ही कळत होतं, आणि त्यामुळे गुरूजींबद्दल थोडा आदर निर्माण झाला होता. काही गुरूजी, पुजा सांगता सांगता, कोण आलं, कोण गेलं, कोणती मुलगी दिसायला चांगली आहे, अशा अनेक गोष्टी इकडे तिकडे बघत, टिपत असतात! त्यातले हे नव्हते- असं प्रथमदर्शनीच जाणवलं. लोकांना ५ ची वेळ दिली, त्यानंतर लोक हळूहळू येत होते, थोडं बसून, पुन्हा दुसरीकडे जात होते. लहान बाळं असलेल्या बायका त्यांना घेऊन शक्यतोवर पूजेपासून दूर बसल्या होत्या- म्हणजे रडणं-पडण्याचा व्यत्यय नको- अशा विविधतेने नटलेल्या त्या जागी, गुरूजींचं सगळं लक्ष मात्र फक्त पूजेवर केंद्रित होतं.

पूजा झाल्यावर, “आता कथावाचन..” असं त्यांनी सांगितलं. त्याबरोबर यजमानांनी एक टिपिकल प्लॅस्टीक कव्हर लावलेलं जुनंपुराणं पुस्तक बाहेर काढून, “The Satyanarayana Katha: Chapter 1” अशी सुरूवात केली. “One day the holy sage Narada was roaming in the heavens, and while roaming, he came to Vaikuntha, the dwelling of almighty Shri Satyanarayana.” मी नवऱ्याकडे हळूच एक नजर टाकली. ती टाकायला नको होती, असं नंतर वाटलं, कारण तोही, माझ्याप्रमाणेच, हसू दाबण्याच्या कठोर प्रयत्नात!!! इकडे कथा सुरूच, “There was once a Merchant by the name of Sadhu, who had a wife called Leelavati. He was unhappy, because he did not have children.” आता पूजेत व्यत्यय नको, म्हणून आपणच तिथून उठून जावं का काय, इतपर्यंत माझी परिस्थिती झाली होती.

लहानपणी, “पुराणकथा,” नावाच्या १० पानी पुस्तकात कित्ती कहाण्या वाचल्या होत्या, त्यांचा ह्या Lord Satyanarayana शी काही संबध आहे असं वाटेना! मनातल्या मनात, “हे लोक केनीकुर्डूच्या भाजीचं इंग्रजीत काय भाषांतर करतील?” असा विचार येऊन जास्तच हसायला आलं. “एकदा एका कुष्ठरोग्याच्या रूपात श्री विष्णू कलावतीच्या घरी आले असता, तिने त्याला प्रेमाने घरात घेऊन, तेल-उटण्याने न्हाऊ माखू घातलं.” अशा आशयाची एक गोष्ट आठवली, आणि नागपंचमी, पोळा, श्रावण, सोळा-सोमवार अशा किती कहाण्या आपण विसरलो, ते ही आठवलं! एवढी पूजा साग्रसंगीत केलीये, तर ह्यांनी कहाणीपण मराठीत वाचायला काय होतंय? असंही एकदा वाटून गेलं.

पण मग पुन्हा शांताबाई शेळकेंचं, “चौघीजणी.” डोळ्यापुढे आलं. त्यातल्या एका गोष्टीत, हॅनाने थॅंक्सगिव्हिंगच्या सणाला बनवलेलं उत्कृष्ट जेवण, शांताबाईंच्या उत्कृष्ट अनुवादामुळे मला चाखायला मिळालं होतं. मेग (Meg) च्या फसलेल्या मुरांब्याचे प्रयोग जवळचे वाटले होते, आणि सर्वात अधिक लक्षात राहिलं, ते एक Christian Hymn,
“लीनपणे जो जगे तयाला
पतनाचे भय कधीच नाही.
कुणी न ज्याचे, देव तयाचा
सदैव सहचर होऊन राही.”
शांताबाईंनी ती भाषाच नव्हे, तर त्या संस्कृतीचा अनुवाद केल्यामुळे जे अनुबंध माझ्यात आणि Little Women मधे निर्माण झाले, तेच अनुबंध इथल्या मुलांसाठी इंग्रजी सत्यनारायणाच्या कथेने नाही का निर्माण केले? एकदा वाटतं, आपल्या संस्कृतीचं जतन व्हायला हवं. पुराण-कथेच्या पुस्तकांना अक्षरश: म्युझियममधे जागा करून द्यावी. आणि दुसरीकडे वाटतं- म्युझियममधे सडण्यापेक्षा, त्यांचा प्रसार व्हायला हवा. मग केनीकुर्डूच्या भाजीला कोल्स्लॉ का म्हणेनात!!!
===================================================================
तळटीप: आनंद सरोळकरांनी, “खो.” दिल्यामुळे माझापण हा, “शब्दखेळ.” पटकन पूर्ण झाला, त्याबद्द्ल त्यांना मन:पूर्वक धन्यवाद!

मी कोणी नाही

2008-08-18T22:58:00.000-04:00

कसं नाही काही लोकांना जमतं- बोलणं, बोलतांना दुसऱ्यांचं लक्ष वेधून घेणं, मुद्दे लढवणं, आणि हजरजबाबीपणाने विनोद करणं! परवा एका पार्टीला गेलो होतो- नेहमीचे हास्य विनोद चाललेले, ग्रीनकार्ड, व्हीसा,इथले डॉक्टर आणि दवाखाने, देशी-विदेशी पिक्चर, रेसीपी, अशा एक ना अनेक गोष्टींची खरपूस चर्चा चाललेली होती, आणि संभाषण आपसूक एका गोलात फिरल्यासारखं, एकेकाची खबरबात घेऊन पुढे सरकत होतं.

देसी पिक्चरवरून हास्याचे फवारे फुटत असतांना, “आमची ही- सावरीया आणि देवदासला ढसढसा रडून एक अख्खा टिश्यूचा डबा संपवते!” अशी कौतुकमिश्रित थट्टाही करून झाली. मग तुफान पेटलेल्या मुलं v/s मुली ह्या सामन्यात मुलांनी तितक्याच पटकन शरणागतीही पत्करली :) ह्या सगळ्या गदारोळात एक ना दोन व्यक्ती तरी असतातच, की त्यांची शांतता आपण गृहितच धरतो. मला एकदा व्हायचंय ती व्यक्ती-

कारण त्यांच्याकडे बघून मला नेहमीच प्रश्न पडतो, की मी जरा जास्तच बोलतेय का? माझी टोकाची मतं नोंदवायची पार्टी ही जागा नव्हे! किंवा कोणाची गंमत आपण बिनधास्त करतो, ते त्यांना टोचत तर नसेल? पण कधीकधी मीही असते की Nobody! बोलण्यातून आणि भाषेतून काय दिसणार, किंवा दाखवणार स्वत:चं व्यक्तिमत्त्व, जर स्वत:लाच कळलेलं नसेल? कधीकधी नसतातही मतं, विचार, माहिती- सांगण्यासारखी...

आणि कधीकधी किती असतं, जे सांगता येत नसतं, पण सांगितल्याशिवाय त्याचं अस्तित्त्व निर्माणही न होण्यासारखं...!

माझी एक आवडती एमिली डिकिन्सनची कविता:
I'm Nobody! Who are you?
Are you—Nobody—Too?
Then there's a pair of us?
Don't tell! they'd advertise--you know!

आणि कधीकधी भेटतात असे लोक, जे Nobody असतात इतरांसाठी, पण आपल्याला कळते त्यांच्या अबोलपणात दडलेली भाषा.....म्हणतात ना, कित्येकवेळा आपण आयुष्यभर बोलूनही ज्यांना कळायचं त्यांना ते कळणार नसेल, तर खऱ्या, “ओळखी..” साठी बोलण्याची गरजच नसावी! तेंव्हा, त्या स्तब्धतेत, एका चिरंतन आंतरिक शांततेचं प्रतिबिंब पडतं, आणि बोलणारं तमाम जग जरा, “अतीच करतंय..” असं वाटू शकतं!

How dreary--to be--Somebody!
How public--like a Frog--
To tell one's name--the livelong June--
To an admiring Bog!
-- Emily Dickinson

आणि हा स्वैर अनुवाद.........
“मी कोणी नाही- तू कोण आहेस?
तूही का कोणी नाहीस?
मग आपली जोडी- सांगू नकोस हं,
जाहिरातच होईल त्याची...

काय रटाळवाणं- असं - “कोणीतरी असणं-”
सार्वजनिक- बेडकापरी--
स्वत:चं नाव ओरडणं सतत
कौतुकाच्या डबक्यावरी!

माझं दिसणं, माझं असणं........

2008-08-14T15:07:00.000-04:00

परवा एका पार्टीला जातांना संवाद:
“अरे तुला आईबाबांनी नवीन कुर्ता दिलाय तो घाल की!”
“नको, त्यापेक्षा शॉर्टस घालून गेलो तर काय बिघडतंय?”
“का पण? कुर्ता छान दिसतो!”
“छे- तू तर असं म्हणणारच. पण मला आता कितीही नटलो तरी काहीच चांगलं दिसणार नाहिये ह्या टकलामुळे...”
“हो- एक केस काय गेले, तर तुम्हा लोकांना डिप्रेशनच येतं. आणि वर म्हणायला मोकळे- की बायकोने केला छळ, म्हणून केस झाले विरळ! इथे आमच्या वाढणाऱ्या वजनाचं आणि गळणाऱ्या केसांचं कोणाला दिसत नाही मेलं! ”

ही अशी आमच्या आत्मसन्मानाच्या नावाने बोंब असतांनाच, एका बाईंनी तर कहरच केला, “तुमच्या मुलांनी त्यांच्या बाबांना केस असलेलं बघावं असं वाटत असेल, तर तुम्ही लवकरच चान्स घ्या बरं का!”
“अगं- सुट्टीच्या फोटोत चांगलीच जाड दिसत्येस! येवढ्या तरूणपणी एवढं वजन वाढलेलं चांगलं नाही. म्हणजे, गैरसमज नको, पण एक आपलं वाटलं म्हणून सांगितलं.” ----ह्यांना आमच्या हवाईच्या फोटोमधे सुंदर समुद्रकिनारा दिसायचा सोडून नेमके माझे जरा जास्त वर आलेले गालच का दिसावे?

खरंच, आपल्या असण्यामधे दिसण्याचं किती महत्त्व असतं नाही? मी लहान असतांना आजीबरोबर खूप प्रवचनं, आध्यात्मिक व्याख्यानांना जायची. त्यामुळे जग हे मिथ्या आणि आत्मा सत्य वगैरे डोक्यात बसलं होतं. त्यामुळे दिसायला चारचौघात बरी असूनही त्याचा गर्व करू नये, हा प्रयत्न तरी केला. एक माझे झिपरे आणि पातळ केस सोडले, तर बाकी स्वत:च स्वत:च्या रूपाच्या प्रेमात पडू नये, असं काहीही मला दिसत नव्हतं. (काय करणार? प्राप्ते तु शोडषे वर्षे.......) आणि तरीही, रूपाशी जोडलेल्या व्यक्तित्त्वाच्या पुढे जाऊन आपलं काहीतरी असावं, अशी प्रखर इच्छा होती. येवढंच नव्हे, तर केवळ रूप बघून कोणी आपल्या प्रेमात पडू नये, असंच वाटायचं. आणि दिसण्यामधे आपलं लक्ष कमी करण्यात यश आलं असं वाटत असतांनाच काय एकेक साक्षात्कार होत जातात-

की आजकाल आपल्याला फोटो काढून घ्यायला आवडत नाही. आणि काढलेच, तर त्यातली स्वत:ची इमेज चट्कन विसरून जायला फारसे कष्ट लागत नाहीत.
आजकाल आपण जुने लग्नाचे फोटो बघून, “काय ना मी तेव्हा smashing होतो!” असं एकमेकांना दाखवत बसतो.
आजकाल नवीन कपडे घेणं नकोच वाटतं, कारण मॉलच्या फिटिंग रूम मधे तो शर्ट घालून बघितल्यावर, “हाच का तो शर्ट जो पुतळ्याला घातलाय?” असा प्रश्न पडतो.
घालायला गेलो, की कपाटात एकही धड कपडा दिसत नाही.
ट्यूबलाईटपेक्षा मंद पिवळा प्रकाश जास्त आवडायला लागतो, त्यात चेहऱ्यावरचे काळपट डाग ऊठून दिसत नाहीत.
भारतात गेल्यावर सगळ्यात आधी लोकांकडून, “अभिप्राय.” ऐकून घ्यावे लागणार, त्याची चीड आणि मानसिक तयारी करावी लागते.
तिथल्या लोकांची overweight ची व्याख्याच कशी चुकलिये, तिथल्या लोकांनी आपल्याला १० वर्षांपूर्वी पाहिलंय आणि आता त्यांच्या डोक्यात तीच image फिट्ट बसलीये, त्यामुळे असं होतं, हे समजुन घेण्याचा प्रयत्न.
येवढंच नव्हे तर, त्या लोकांना दुसरं काही बोलणं सुचत नसेल, किंवा चक्क आपल्याविषयी jealousy पोटी असं बोलत असतील, असे सोयीस्कर समज करून घेणे.

खरंच मी दिसण्याच्या बाबतीत इतकी sensitive होते, हे आजवर माझं मलाच जाणवलं नव्हतं. का बरं आपल्या self-image ची, आणि लोकांनी बनवलेल्या image ची कधी सांगड घालता येत नाही? शेवटी मी म्हणजे मीच आहे ना, आणि मला मीच आवडत नसेन तर जगण्यालाच काही अर्थ उरत नाही, इथपर्यंत तो self-image चा निराशाजनकप्रवास जाऊन पोचतो.
मग स्वत:चाच नव्हे, तर सगळ्या जगाचा राग राग येऊन माणूस अगदी विरक्तीपर्यंत जाऊन पोचतो. म्हणजे आलीच का पुन्हा आजीची, “जग मिथ्या आत्मा सत्य..” वाली फिलॉसॉफी! उगीच नाही प्लेटोच्या पुतळ्याचे केस मला विरळ वाटले...... :) :)

उलटी अमेरिका

2008-08-11T09:57:00.000-04:00

आज कित्येक वर्षांनी पुन्हा
आई-बाबांचा हात धरून
उत्साहाने गेले फिरायला.
फक्त,
आज मी गोष्टी सांगतेय,
ते ऐकतात, कौतुहलाने!
मी रस्ते दाखवते,
ते येताहेत मागून
ह्या नव्या जगातली प्रत्येक गोष्ट
लहान मुलांच्या डोळ्यांनी
मनात साठवत....

“अय्या! इथे दारं उलटी, दिव्यांची बटनं उलटी,
गाड्या तर उलट्या धावतातच!”
“छे, इथल्या भाज्यांना चवच नाही मुळी!”
“बाSSSSSपरे! येवढ्या मोठ्या पार्किंग लॉट मधे, गाड्या फक्त तीन?”

------मीच बोलले नव्हते का ही वाक्य,
अमेरिकेतल्या माझ्या पहिल्या वहिल्या दिवशी?

पिढ्यांचं चक्रही, ह्या उलट्या अमेरिकेने उलटंच फिरवलंय की!
“तुम्हाला पोरं झाली की कळेल...” हे त्यांचं टिपिकल वाक्य.
“तुम्हाला इथे राहून थोडे दिवस झाले, की कळेल....” हे माझं.

मॉलमधे कपड्यांवरची लेबलं बघून
त्यांचे भांबावलेले चेहरे बघतांना
दाटून आला गळा-
वाटलं, त्यांनीही करावा माझ्याकडे हट्ट-
स्वेटर, घड्याळ, मोत्याची माळ
पर्स घेऊन देण्याचा.....
पण ३ डॉलरच्या कॉफीतच होतात शेवटी त्यांचे लाड
तेव्हा कळते त्यांची धडपड-
आपल्या बालपणीच्या लाखो मागण्या पूर्ण करायची!

कधीकधी होतातही वाद,
“तुम्हीच अमेरिकन झालात, तर तुमची पोरं कसली मराठी बोलणार?”
-----“पण त्यांनी मराठी बोलावं, हा अट्टहास का तुमचा?”
“आपण नायगराला पराठे घेऊन जाऊ...”
------ “ह्म्म....तुमच्या चवी काही बदलायच्या नाहीत!”
“इथे तुम्हाला माणसांचंच वावडं आहे!”
-------”हो, तिकडे शेजाऱ्यांना चांभार चौकशा असतात, त्यापेक्षा हेच बरं!”

पण आतून कधीतरी आपणही घातलेलेच असतात ना हे वाद स्वत:शी?
बर्गरला आपलं म्हणता येईपर्यंत गेलीच ना ५ वर्ष?
त्यांनीही अशीच समजून घेतली असेल ना- माझी स्वयंपाकाची नावड,
माझी नोकरीची जिद्द, मी उडवून लावलेले उपास-तापास......
साडी नेसून बघण्याच्या कार्यक्रमाबद्द्ल पोटातून चीड!

आणि आज मी सांगतेय त्यांना,
की हे जे इथे असं आहे, ते तसंच स्वीकारावं लागतं.
इथल्या माणसांमधे, मिळून मिसळून रहावं लागतं- नव्हे, रहायला आवडतंही.

पण मग त्यांना विमानात बसवून आलो,
की हेच इथलं रोजचं जग अनोळखी वाटायला लागतं...
वैराण वाळवंटात येऊन पडल्याचा भास!
कसे विसरलो आपण जन्मापासून भारतात घेतलेले श्वास?
जाऊया का परत?

नकोच.
त्यांना मिळू दे आता इथे आपल्याकडे-
पुन्हा एकदा- एक निर्भर निश्चिंत बालपण.
म्हणतात ना, “लेकीच्या माहेरासाठी माय सासरी नांदते...”

दोन घरं

2008-07-31T12:07:00.000-04:00

ह्या रविवारी नवीन अपार्टमेंटमधे शिफ्ट व्हायचं होतं. १५ दिवसांपासून तयारी सुरू केली, तरी शेवटच्या ३ दिवसांतल्या युद्धपातळीवरच्या आवरा-आवरीला तोंड फुटलं, आणि गत-जन्मी केलेल्या पापांसारखे प्रत्येक कपाटातून कचरे आणि सामानं निघू लागली. गेल्या जन्मीची जशी मानवाला आठवण नसते, तसंच, हे पहिल्यांदा अमेरिकेत आलेल्या boarding pass चं चिठोरं आपण आजवर जपून ठेवलं होतं, ह्याचीही मला आठवण नव्हती. पण आता ते पुढे आलं म्हटल्यावर, “फेकू की ठेवू?”चा यक्षप्रश्नही आलाच!

अशी मी अनेक घरं बदललीयेत. आणि असे अनावश्यक पसारे जमवून जमवून दरवेळी मूळ सामानात २ तरी नवीन खोक्यांची भर घातलीये. एकीकडे, प्रत्येक क्षणाचा नकाशा आपल्याबरोबर रहावा असा अट्टहास करणारी मी, आणि दुसरीकडे बॅगा भरभरून वस्तू फेकायला निघालेला माझा, “minimalist” नवरा!
पण वस्तू फेकल्या, तरी मनात अक्षरश: “घर.” करून राहिलेल्या, “वास्तू.” कशा फेकाव्या?? माझ्या मनातलं प्रत्येक घर वेगळं, आणि प्रत्येक घरातली मी ही वेगळीच की! माझ्या माहेरच्या बैठ्या बंगल्याच्या गच्चीवरून समोर पसरलेल्या मैदानावर उत्तरायण/दक्षिणायण होतांना खरंच सूर्य north-east/south-east कडे जातोय का, हे निरखून पाहिल्याचं आठवतंय. अंगणातला पारिजाताचा सडा, आणि जिन्याच्या कोनाड्यातून दिवाळीत ठेवलेल्या पणत्या दिसतायत. हिवाळ्यातल्या स्वच्छ आकाशासारखं ते बालपण, आणि ते घर!

तशा प्रत्येक घरात माझ्या काही खास जागा असतात- सहसा दिवसभरातल्या उन्हाच्या विविध छटा जिथून जाणवतील, अशा. त्यातून जर डायनिंग टेबलवर सकाळी कॉफी पितांना उन्हं आत आली, पानांमधली किलबिल, सळसळ ऐकून मनात नव्या दिवसाची नवी पालवी फुटली, तर इतकं मस्त वाटतं!!! तेव्हा लिहायला बसले, की टवटवीत फुलंच पानावर सांडतील असं वाटतं...पण सूज्ञ गृहिणींनी न विचारलेल्या प्रश्नाचं उत्तर सांगते, की अशा टवटवीत सकाळी लेखनासारखा निरूपयोगी उद्योग घेऊन बसण्याचं भाग्य फक्त, “पेशाने कलाकार.” असणाऱ्यांनाच मिळतं. बाकी तुम्हा-आम्हासारख्यांना, “जागा.” आणि, “लेखन.” ह्यांची सांगड घालणं कठीण. आता बघा तरी, एवढं मूव्हींग करून चहूकडे खोकी, पिशव्या, अर्धवट जोडलेलं फर्निचर इकडे टेप तिकडे कात्री, अशा गोतावळ्यात बसून मी लिहिते आहे...

पण कारणच तसं झालं- जुनं घर सोडतांना स्वच्छ करून ठेवायचं, ही इथली पद्धत. आज गेले होते, “त्या.” घरी. कागद, कपटे, फेकायच्या चिंध्या हळूहळू बाजूला सारून, स्वयंपाकघराच्या ओट्यापासून दाराच्या पायरीपर्यंत सगळीकडे घासपूस केली. तिथे राहत असतांना एवढ्या मायेने कधी लक्ष दिलं नसेल, ते आज अगदी जीव तोडून साफसफाई केली. मग ना सामान उरलं, ना धूळ, ना कचरा. घराचा पुनर्जन्म जणू! आणि मी माझ्याच जुन्या घराच्या प्रेमात पडले पुन्हा... किल्ल्या घ्यायला मॅनेजमेंटचा माणूस येईल, त्याने कौतुक केलं पाहिजे, की तुम्ही कित्ती छान वापरलंय घर- अशी विचित्र जिद्दच होती म्हणा ना! एरवी पाहुणे येतांना, “आपलं घर स्वच्छच आहे. कोणी येणार म्हणून मुद्दाम अगदी unnaturally झाडपूस करून ठेवलेल्या शोभेच्या बाहुल्यांसारखं नकोय दिसायला.” असं ठणकावून नवऱ्याला सांगणारी मी....आणि आता चक्क security deposit ही गहाण नसतांना मन लावून घरातला एक-एक डाग काढायला लावणारं माझं मन.

आजवर कोंडणाऱ्या त्या घराच्या भिंतीबद्दल एकाएकी आता आपलेपणा वाटायला लागला. तिथे डिशवाशर नव्हतं, ही २ वर्ष उगाळलेली तक्रार आता फालतूच वाटायला लागली. ती रोजची हिरवळ, ती सवयीची पायवाट, त्यांचं माझं, (आजवर गृहितच धरलेललं) नातं तुटणार, ह्या विचाराने उगीच कासावीस व्हायला झालं. आणि कालपर्यंत अप्रूप वाटायचं, त्याच नवीन घरातले तुटलेले कोयंडे दिसायला लागले.

झालोच कशाला मेलं शिफ्ट? जुन्या घराची किल्ली सूपूर्त करतांना वाटून गेलं... स्वच्छ आंघोळ घालून तयार करून आपल्या बाळाला देवळाच्या पायरीवर ठेवावं, तसं झालं. रविवारपासून नवीन घरी राहत असलो, तरी मन मात्र जुन्या घरीच होतं, आहे...
त्या घरातली काय बरं होती माझी खास जागा? कोणास ठाऊक! थोडे दिवसांनी तिथून विलग झाल्यावर कळेल, तेव्हा सांगीन. तोवर नव्या घरी खोक्यांच्या गराड्यात एखादी, “आपली,” अशी जागा शोधायच्या कामास लागते... :-) :-)

हेलन, सीता आणि हिलरी

2008-07-25T15:36:00.000-04:00

आज कवितेबद्दल लिहावं. मराठीत कविता स्त्रीलिंगी आहे हे कित्ती बरं- अगदी समर्पक वाटतं. त्याऊलट, “निबंध.” पुल्लिंगी, ह्यावरून सुज्ञांनी काय समजायचं ते समजावं. असो, तर कवितेशी माझं फार जवळचं नातं. कादंबऱ्या खूप वाचल्या, पण कायम लक्षात राहिल्या त्या कविता!

परवा एका interview मधे सुपरव्हायझर ने विचारलं, “तुम्हाला कोणतं असं एक नॉव्हेल आहे, जे शिकवायला आवडेल? आणि त्या नॉव्हेलच्या अनुषंगाने तुम्ही कोणत्या संकल्पना मुलांना शिकवाल?” एक मिनिट शांतता. अजून ३० सेकंद, तरी शांतता. सुपरव्हायझरचा चेहरा काळजीयुक्त. आणि मग माझं हळुच उत्तर, “खरं म्हणजे नॉव्हेल माझं आवडतं genre नाहिये. मला कविता आवडतात.” त्याने मनातल्या मनात सोडलेला सुटकेचा निश्वास मला स्वच्छ ऐकू आला. “तर मग कोणती कविता आहे, जी तुला शिकवायला आवडेल?” आता माझ्या मनात शेकडो कवितांची गर्दी. एकीकडून Wordsworth/Keats/Shelley ची Romantic त्रयी, आणि दुसरीकडून Plath, Frost, Eliot, Wallace Stevens सारख्या modernist लोकांचे शब्द शब्द कानावर आदळायला लागले. शेवटी मी, “Plath. Sylvia Plath.” मुलांना तिच्या अभिव्यक्तीतली intensity (तीव्रता?) आवडते. आणि शेवटी फेमिनिस्ट कविता असली, तरी त्यातून आज आपल्या समाजातल्या विषमतेकडे लक्ष वेधून मुलांना त्याबद्दल विचार करायला शिकवता येईल.”

तिकडे माझ्या उत्तराने त्याच्या मनात उमटलेल्या सकारात्मक विचारांमुळे मला चांगले vibes येऊ लागले. काहीतरी होऊ शकेल, अशी आशा निर्माण झाली. मग थोड्या दिवसांनी ह्याच माणसाने मला शाळेत Demo Lesson द्यायला बोलावलं. विषय अर्थातच, “इंग्रजी कविता!” मला फारसा विचार करावा लागला नाही. थोड्या दिवसांपूर्वी poets.org ह्या साईटवर वाचलेली Margaret Atwood ची कविता लगेच डोळ्यांपुढे आली. “Helen of Troy Does Countertop Dancing”. नाव ऐकून नवरा बेशुद्ध झालेलाच, तो कविता वाचल्यावर ओरडायलाच लागला: अगं काय ती कविता! कसले ते शब्द! तुला जगातल्या लाखो करोडो कवितांमधुन हीच एक का दिसतेय? आणि एकदा नोकरी लागल्यावर तू वाट्टेल ते घोळ घाल, पण नेमका तुझा सुपरव्हायझर खडूस निघाला तर कवितेच्या सिलेक्शन वरूनच तुझा पत्ता कट होईल नं??

पुन्हा मनात १०० विचार. खरंच जगात लाखो कविता आहेत. पण ह्या कवितेत मला भावलेल्या layers of meaning, शिवाय हेलन ऑफ ट्रॉय सारखी पुराणकालीन व्यक्तीरेखा घेऊन तिला आपल्या युगातील संदर्भ जोडून कवयित्रीने खरं म्हणजे आपल्याच जीवनशैलीवर एक टीका केलिये. पूर्वी बायकांना एक वस्तू म्हणून वागवतांना केवळ त्यांचं सौंदर्य महत्त्वाचं होतं. आपल्या पुराणातल्या सीता, द्रौपदी असोत, किंवा ग्रीक पुराणातल्या हेलन सारख्या रूपवती. त्यांचं प्राक्तन सारखंच होतं. “Is this the face that launched a thousand ships?” अशा शब्दात मार्लोवने आपल्या नाटकात हेलनला रूपवती म्हणतांनाच तिच्यामुळे ट्रोजन वॉर (ट्रॉय मधील महायुद्ध) झाली, ती युद्ध-संहाराला कारणीभूत झाली, असाही अर्थ प्रतिध्वनित केला.

आणि आज, विशेषत: अमेरिकन संस्कृतीतल्या सौंदर्याच्या अचाट कल्पनांमुळे किती स्रीयांचं आयुष्य त्यांच्या रूपाभोवती फिरत राहतं! शरीरविक्रय आजही होतो, फक्त वेगळ्या तऱ्हेचा! टीव्हीवर बघा, तर डोळ्यांच्या सुरकुत्यांपासून पायाच्या नखापर्यंत सौंदर्यप्रसाधनांचा सुळसुळाट......

अगदी राजकीय बातम्यांतही हिलरी क्लिंटनचा मेक अप आणि ती कॅम्पेनमधे एकदा रडल्यामुळे कितीकांना तिच्या स्रीसुलभ भावनांचं हृद्य दर्शन झालं ह्याची वीट येईतो चर्चा!

आणि ही सगळी चर्चा मला त्या कवितेत दिसली. खऱ्या अर्थाने साहित्य सर्वव्यापी, स्थलकालबाधित नसतं ह्याचा अनुभव देणारी ती कविता. तुम्हाला वाचून बघायची असेल तर जा ह्या लिंकवर, आणि सांगा मला तुम्हाला कोणते अर्थ दिसले त्यात:

Helen of Troy Does Countertop Dancing- Margaret Atwood.

अशा कवितांमधून लिहावसं वाटतं....

PS: आणि हो, तो जॉब मला मिळाला बरं का!

गुंता

2008-07-23T10:14:00.000-04:00

काही लोक आपल्यावर इतकं प्रेम करतात की त्याची भीती वाटावी! उदाहरणार्थ माझी आजी- मी पुण्याला शिकायला गेल्यावर जवळजवळ ४ महिने माझा आवाज फोनवर ऐकला की रडायची. तिच्या मैत्रिणींनी तर मला आल्यावर सांगितलं, की तू गेलीस म्हणून आजी आजारी पडली. नको वाटायचं ते प्रेम त्या वयात. नवीन आयुष्य, नवीन मैत्रिणींच्या सहवासात रमलेली मी, मला वाटायचं आजी आपल्यावर इतकी कशी emotionally dependent??? मी आजीला सरळ सांगितलं, “मी येते ना दर दोन महिन्यांनी घरी, मग तू कशाला वाईट वाटून घेतेस?” मग तिला हळूहळू सवय झाली. मी हुश्श केलं. आता थोडे दिवसांपूर्वी नोकरीसाठी माझा लहान भाऊ घराबाहेर पडला, तर झाली पुन्हा हिची रडारड सुरू...!

लग्न झालं, तेव्हा निदान माहेरच्यांनी तरी स्वीकारलं, की मुलगी आता सासरी जाणार. तर सासरी गेल्यावर तिथेही same story!!! माझा नवरा गेला प्रथम अमेरिकेला, तेव्हा माझ्या सासूबाईंनी येवढं लावून घेतलं होतं, की त्यांना म्हणे डायबेटिसचा त्रास सुरू झाला... मग आमचं लग्न झाल्यावर दोघं एकदा अमेरिकेत येऊन छान ६ महिने राहून गेले, तरी आता फोनवर, “तुम्ही कधी येताय? तुम्ही कधी येताय?”.

कधीकधी वाटतं, घरच्या लोकांच्या प्रेमाखाली गुदमरून आपल्या स्वत:च्याच भावना बोथट होतायत का काय? त्यांनी शंभरवेळा आठवण काढली, तर आपण एकदा हळुच म्हणायचं, “हो ना, आम्हाला पण आता इंडिया ट्रीपचे वेध लागलेत.” खरं तर गेल्या गेल्या नातेवाईकांचे फोन, ५० माणसांचा गराडा, ह्या सगळ्याची कल्पना आत्तापासूनच नकोशी वाटतेय. नवरा तर हल्ली माणूसघाणाच झालाय- त्याला फोनवर कोणाशी बोलायलाच नको असतं. म्हणजे reporting ची जबाबदारी आली का नाही आपसूक माझ्यावर X( X(

सद्सद्विवेकबुद्धीमुळे कितीही लपवलं, तरी खरं म्हणजे घरच्यांची, त्यांच्या भाबड्या प्रेमाची, त्यांच्या चुकीच्या इंग्रजी व्याकरणाची, लाजच वाटत असते बरेचदा मनात. आमचे बाबा एकदा बोलायला लागले, की थांबतच नाहीत! अमेरिकेत आल्यावर सासूबाईंचं सारखं इथल्या अमेरिकन जेवणाला नावं ठेवणं चाललेलं असतं. आईने कॉईलवर ठेवून माझा प्लॅस्टिक स्पॅट्यूला जाळला! एक ना अनेक. घरच्यांपासूनच पळून जावसं वाटण्याइतके बेरड झालेलो असतो आपण....

आणि मग मध्यरात्री एक स्वप्न पडतं- रात्री वाचायला मी टेबललॅम्प लावला, तरी, “मी डोळ्यावर पदर ठेवला, की मला नाही त्रास होत,” म्हणणारी आजी. मी शाळेतून येईपर्यंत दुपारी जेवायला थांबलेली, माझ्यासाठी पहाटे उठून माझ्या बरोबर मागच्या दाराच्या पायरीवर बसून कॉफी पिणारी. बाबा, “तू वेबकॅमवर दिसलीस की बरंSSS वाटतं,” म्हणणारे. आजोबा, गुपचुप चॉकलेट आणून देणारे. सासूसासरे, “तो काही नीट फोनवर बोलत नाही. तुझ्याशी बोलल्याशिवाय समाधान होत नाही.” म्हणणारे.

माझ्याच खोल अंतरंगात जो जिव्हाळा मी दडपून ठेवला होता, तो freudian slip सारखा उफाळून आल्याची जाणीव. Practical होऊन किती easily जगत असतांनाच हा impractical भावनांचा नाकारलेला गुंता! दोघांच्या संसारातच ४ दिवस सलग स्वयंपाक केला की ५व्या दिवशी कंटाळा येणारी मी. ते लोक इथे आले, तर माझीच कामं वाढणार, आणि शिवाय, “तुम्ही मुली कित्ती पसारे घालता! सकाळी लवकर उठायला नको, आवरायला नको!” असली मुक्ताफळं ऐकावी लागणार, ह्याचं एकीकडे कायम टेन्शन.

आणि दुसरीकडे, छोट्या छोट्या गोष्टीत हळवं होणारं मन. काल काय, एका मित्राच्या धाकट्या भावाने मला, “ताई, पाणी देतेस का?” म्हटलं. परवा काय, माझ्या मैत्रिणीच्या गोडुल्या बेबीला मी दिलेला फ्रॉक घालतांना ती म्हणाली, “ये देखो, तुम्हारी मौसीने दिया है!” ही मी, आणि ती पण मीच? मग खरी मी कोणची? जबाबदाऱ्या टाळणारी, की त्यांच्यामागचं प्रेम दिसलं की विरघळणारी?

“प्रेमाचा झरा,” अशासाठी म्हणत असावेत, की ते पाणी जिथून वाहत येतं, तिथेच परत जाऊ शकत नाही. आपल्या घरच्यांनी जे प्रेम आपल्याला दिलं, त्याची परतफेड करायचा प्रयत्नही करू नये असं वाटायला लागलंय. त्यापेक्षा जे त्यांच्याकडून सहज मिळालं, ते दुसऱ्यांना सहज देता आलं, तरी त्यांचेच पांग फेडल्यासारखं होईल, हो ना?

एक तक्ता:

2008-07-21T15:28:00.000-04:00

मोठ्या दृश्यासाठी तक्त्यावर क्लिक करा:

सिंक फॅमिली

2008-07-21T11:34:00.000-04:00

आधी घर, किंवा आधी करीयर, असे दोन फाटे बायकांच्या आयुष्यात लग्नानंतर अपरिहार्यपणे फुटतच जातात. आधी हे, मग ते, अशी सरळसरळ क्रमवारी लावणं बहुतेकांना जमत नाहीच. आणि त्यातलीच मी एक, म्हणून मला, “थोडं घर,” मग, “थोडं करीयर,” मग पुन्हा, “थोडं घर.” अशी बिकट आणि तुटक वाट चालावी लागणार हे आता स्पष्ट दिसायला लागलंय. अमेरिकेत नोकरीसाठी इथली डिग्री बरी, अशा स्पष्टीकरणाने दोन वर्ष गप्प बसवलेल्या घरच्यांना आता तोंडं फुटलीयेत, आणि दुसरीकडे, डिग्रीसाठी भांडवल म्हणून खर्च केलेल्या पैशाचे, “पांग,” फेडण्याचीही वेळ हीच आहे, आणि त्याहून अधिक- आत्ता जर लगेच नोकरीला लागले नाही, तर आयुष्यभर घरीच बसावं लागेल की काय, अशी भीती.

पण त्यातूनही एक पॉझिटिव विचार तगून राहिलाय, तो म्हणजे, “इथे जे ज्ञान मिळवलंय, त्याचा उपयोग करायची सुरसुरी- घराबाहेर स्वत:च एक विश्व निर्माण करण्याची आस, अमेरिकन शिक्षण घेतांना मिळालेल्या इथल्या मित्र-मैत्रिणींशी चालू झालेला संवाद टिकवण्याची धडपड, आणि त्यातच आपल्याही संस्कृतीशी प्रामाणिक राहून एका नवीन क्षेत्रावर आपल्या वेगळ्या विचारपद्धतीचा प्रकाश टाकून एक productive member of the society बनण्याचा प्रयत्न...

हे येवढे सगळे विचार घरी फोन करतांना ना आईला सांगता येताहेत, ना सासूबाईंना...त्या पिढीतले choices किती सोपे होते, असं मला वाटतं, तरीही मला घरी ठेवून जातांना आईची कुतरओढ झाली, ते तिच्याकडून ऐकलेल्या, “तुम्ही लहान होतात तेव्हा.....” टाईप गोष्टींमधून अनुभवलेली.

आणि त्यातच एक नवीन तिढा: माझा नवरा माझ्यापेक्षा ५ वर्षांनी मोठाय. म्हणजे त्याचे बरेचसे मित्र, ज्यांची लग्न आमच्या २-३ वर्ष आधी झाली, ते आता छान- घर,नोकरी,संसार,मुलं अशा चौकटीत फिट्ट बसलेले आहेत :) त्याउलट, माझ्या समवयस्क मैत्रिणींचे नवरे माझ्या, “गोट्या,” पेक्षा ३ वर्षांनी लहान, आणि अजूनही life is an experiment म्हणून जगण्याच्या मूडमधे. मी माझ्या नवऱ्याच्या प्रेमात पडले, तेच त्याची मॅचुरिटी बघून, त्यामुळे सहसा मी संसारात, आमच्या interpersonal communication वर भारी खूष असते. पण गोची अशी, की आम्ही ना माझ्या ग्रूपमधे बसतोय, ना त्याच्या...... Baby'sRUs, डायपर बॅग, फॉर्म्युला फूड ह्या शब्दांभोवती होणाऱ्या चर्चांचा पटकन वीट येतो, आणि तरीही, “लिव्ह इन द मोमेंट,” म्हणून टाईमपास करणाऱ्या, “तरूणाईचा.”

तर अशा प्रकारे, आम्ही आत्ता, “सिंक फॅमिली,” झालोय. DINK: Double income no kids. आणि त्याउलट SINK: Single income no kids.....
आत्ताच एक इंटरव्ह्यू देऊन आले, आणि आल्याआल्या नवऱ्याला म्हटलं, “ आता ही नोकरी मिळाली, किंवा नाही मिळाली, तरी lose-lose situationच होणारे. म्हणजे नोकरी मिळाली, तर मुलाचा विचार पुन्हा लांबणीवर टाकावा लागणार, आणि नाही मिळाली, तर येवढ्या ताज्याताज्या डिग्रीला शिळं करत घरी बसून चूल-मूल करावं लागणार. आता काही लोकांना, हीच परिस्थिती, win-win situation वाटू शकते. The road not taken.....makes all the difference......म्हणून.

पण कुठला रस्ता घ्यायचा, हा निर्णय घ्यायचं स्वातंत्र्यच सध्या माझ्याकडे नाहीये..... काय मज्जा आहे- आपण ठरवाठरवी करून आयुष्याला वळण वगैरे लावायचा प्रयत्न करतो, आणि ते मात्र उनाड मुलासारखं सैरावैरा पळत सुटतं असं, की कधी घरी येईल, कोणास ठाऊक?

चंद्रकिरणांचे क्षण

2008-07-19T23:48:00.000-04:00

ह्या आठवड्यात आम्हाला दुसऱ्या नवीन घरी बस्तान हलवायचं म्हणून "ह्या"ने जुनी खोकी उघडली. खूपसा कचरा, आणि खूपशा आठवणी निघाल्या. पण त्यात मी कुठेच नव्हते. आमचं लग्न होऊन तीन वर्ष झाली, पण त्या खोक्यातल्या गोष्टी मला ऐकूनच माहिती होत्या. काही माझेही फोटो होते, माझीही पत्रं होती. पण मी रस घेऊन त्याच्या आठवणींमधे सहभागी झाले, तसा तो माझ्या स्मृतींमधे समरस झाला नाही. काय की...
एखाद्या व्यक्तिच्या स्वभावाची इतकी सवय होते, की त्याचंही मला फारसं काही वाटलं नाही. पण आम्हा दोघांमधे लग्नाआधी झालेल्या इ-संवादांची सी-डी करून ठेवली होती त्याने, तीच्यातही त्याला काही फारसा रस दिसला नाही. एकतर ती सीडी अशी काही लॉक झालीये, की एका विशिष्ट प्रोग्रॅमशिवाय ती उघडणार नाहीये. तर ह्याने थोडा तरी प्रयत्न करावा की नाही? अशा विचारांनी चिडचिड होऊन बाहेर फिरायला जावं म्हटलं, तर त्यातही फारसा उत्साह त्याला नसतोच, म्हणून एकटीच बाहेर पडले.
आम्हा दोघांमधे प्रेम, जिव्हाळा, काळजी कितीक असली, तरी कविता शेअर करता याव्या असे मित्र-मैत्रिणी फार फार दूर राहिलेत...सगळ्याच अपेक्षांचं ओझं एकट्या "त्या" च्या खांद्यावर टाकावं, असंही मला वाटत नाही. त्यामुळे चंद्रकिरणांनी चमचमणारी झाडं, गाड्या, रस्ते, गवत बघत निघाले, आणि एक अनाम पोकळीची जाणीव मनात दाटून आली. कोणाला द्यावे हे क्षण- जे सक्तीने फक्त माझेच होऊन राहिलेत? देऊ म्हटलं, तरी कसे द्यावे ते क्षण कोणाला, की जे माझ्या मनातून बाहेर पडता पडताच धुक्यासारखे विरून तरी जाताहेत, नाहीतर दगडासारखे घन होऊन त्यातले काव्य हरवून बसतात???

निराकार भावनांच्या त्या क्षणांना मी जपून घरी आणलं. पारदर्शक, नितळ काचेच्या डबीत हळुवारपणे भरून ठेवले, आणि मी पोळ्या-भाजीच्या कामाला निर्धास्तपणे वाहून घेतलं. मग रात्री जेवणं, आवरणी झाल्यावर हळुच काढली ती डबी. उघडून बसले कवाडं आणि हरवून गेले त्या मुक्ततेत. लिहतांना येते तशी धुंदी आली डोळ्यांवर. पुन्हा दिसले चंद्रकिरण, झाडं आणि गवत. आणि मग मी एकटी राहिले नाही...

नभाचा किनारा

2008-07-19T23:28:00.000-04:00

"तुला पाहिले मी, नदीच्या किनारी
तुझे केस पाठीवरी मोकळे..."

सुरेश वाडकरांचा नितळ स्वर आणि कवी ग्रेस यांची अथांग कविता- ऐकता ऐकता मी एका वेगळ्याच विश्वात जाऊन पोचले, जिथे माझ्या पृथ्वीशी निगडीत रंगरूप, वेळकाळ, स्थिती/स्मृतींच्या पलिकडचं एक अस्तित्त्व मला मिळालं. रात्री एकाकी हिंडतांना अचानक चांदण्याची सोबत मिळाली. काव्याचं नवं परिमाण मिळालं.
त्या चंद्रने अधिकच गर्द झालेल्या रात्रीतले कधी निरर्थक, कधी हळवे, कधी काव्यात्म विचार इथे लिहिते...