4/20/17

13 Reasons Why

१३ कारणे न आवडल्याची १३ कारणे आहेत, पण त्या आधी शीर्षकावरून आठवलेली ही कविता सांगते: 
"१३ प्रकारे कोकिळेकडे बघतांना" - वॅलेस स्टीव्हन्स यांची ही कविता म्हणजे "व्यक्त होणं" काय असतं त्याचा परिपूर्ण अभ्यास आहे! कवीची नजरच कवितेचा विषय 'वेगळा', काढत असते, त्यानुसार बघणाऱ्याची नजरेच्या चौकटीतूनच कुठलंही 'सत्य' व्यक्त होत असतं.... असं काहीसं स्टीव्हन्स यांच्या कवितेत प्रतीत होतं. कुठल्याही विषयाची चौकट बदलली की त्याच विषयाचे रंग आपल्याला बदलतांना दिसू लागतात. हे सगळं त्या शीर्षकातून सुचवण्याचा प्रयत्न असेल, तर निदान शीर्षक तरी आपल्याला आवडलेलं आहे :)

तर 13 Reasons Why ही नेटफ्लिक्सवरची नवी मालिका उत्साहाने सुरु केली, कारण, अमेरिकन शाळेत काही वर्ष शिकवल्यामुळे तिथलं वातावरण परिचित आहे. सगळ्या पोरांनी अभिनयपण छान केलेला पहिला भाग आवडला होता... पण... 

१. शालेय जीवनाबद्दल 'स्पीक' ही लॉरी हाल्स अँडरसन यांची कादंबरी, तसेच टॉम पेरोटा यांची 'इलेक्शन' कादंबरी प्रसिद्ध आहेत.त्या दोन्ही ह्यापेक्षा खूपच जास्त वास्तवदर्शी आहेत. (१३ कारणे ही मूळ कादंबरी मी वाचलेली नाही, पण मालिका पहिल्या नंतर वाचायची इच्छा नाही!)

2. इथे पौगंडावस्थेतल्या मुलांना 'यंग ऍडल्ट' म्हणण्याची पद्धत आहे, पण ही मुलं आपण आधी 'यंग' आहोत आणि अजून 'ऍडल्ट' झालेलो नाहीये, हे सहज विसरतात. अमेरिकन पालक त्यांना 'फुलण्याची' खुली सूट देतात, मात्र दुष्परिणामांकडे बघायला त्यांना वेळ नसतो, असं वातावरण या मालिकेत दिसतं. भावनेच्या आहारी जाऊन तिरीमिरीत निर्णय घेणाऱ्या या मुलांना 'healthy dose of reality' द्यायला मात्र कुणीच पुढे येत नाही- आपलं सामाजिक वातावरण खरोखर इतकं एककल्ली आहे का?

3. प्रमुख पात्र 'हॅना' ही अक्षरशः 'बेकर' असते (आडनाव), तर तिच्या हिरोचं नाव 'क्ले' (माती) असतं. म्हणजे ती त्याला घडवते - पण घडवते कसली 'बि'घडवते, आणि त्याचा दगड करायचाच बाकी ठेवते! 

4. 'हॅना' ही अति-संवेदनशील, पण प्रचंड आत्ममग्न आहे. १०विच्या वर्गात, नवीन शहरात आल्या आल्या ह्या बयेला आधी मित्र मिळवण्याची, त्याला किस करायची  घाई झाल्यासारखी वाटते- पण अभ्यासाचं काय? हिला ना माणसं ओळखता येतात, ना स्वतःचं भलं कळतं. बरं नसेल कळत, तरी चांगल्या मित्रमैत्रिणींच्या संगतीत राहायचं सोडून ही खो-खो खेळल्यासारखे वेगवेगळ्या मुला-मुलींशी मैत्री जोडू पाहते, आणि प्रयत्न फसले, किंवा कुणी गैरफायदा घेतला, की ना तिला सहन करता येतं, ना आवाज उठवता येतो. पुन्हा पुन्हा त्याच चुका करणाऱ्यांना मूर्ख नाही तर काय म्हणायचं?

5. बरं, ह्या १०००-२००० मुलं असलेल्या मोठ्या उच्चमहाविद्यालयात, एक क्ले सोडून एकही सुसंस्कारित मुलगा नसतो! सगळे आपले एका माळेचे मणी. कोणी मुलींच्या रंगरूपावरून त्यांची वर्गवारी करणारे, तर कुणी अश्लील फोटो काढून मोबाईलने शाळा-भर पसरवणारे. आणि ह्या गदारोळात, एकच 'देसी' मुलाचा उल्लेख येतो, तो काय करतो? व्हॅलेंटाईन डे साठी 'सॉफ्टवेअर' बनवतो :) :) :) इट इज नॉट कूल टू बी अ नर्ड! 

6. चमचमीत गोष्ट लिहायची म्हणजे त्यात शाळेतली मुलं दारूपासून ड्रग्सपर्यंत काय काय करतात त्याचा रसभरीत आढावा यायलाच पाहिजे. ही मालीका बघून प्रौढांनाही हँगओव्हर यावा इतकी दारू ही पोरं पीत असतात, आणि विषय 'यंग ऍडल्ट' असला तरी मालिका 'ऍडल्ट' असावी इतका प्रणय करत असतात! 

7.  इतकं करून दुखऱ्या मनाचं खापर फोडायला शिक्षक, आई-बाप, समाज, व्यवस्था सगळे आहेतच. आईबाप कष्ट करून पैसे जोडतात, ते ह्यांना प्रॉम डे ला नवीन गाडी घेऊन द्यायला! हेच आईवडील, आत्महत्या प्रकरणी 'आपल्या मुलाला/मुलीला पाठीशी घालून त्यांच्यावर शाळेत कोणी दादागिरी केली, त्यांच्यावर कसला मानसिक ताण होता, ह्या 'सत्याचा' शोध घेऊ पाहतात. 

8. शिक्षक तिथे घसाफोड करतात तेव्हा पोरांना चिट्ठ्या फेकण्यात जास्त रस असतो, पण, इतकं करून जर यांचा तोल ढळला, आणि यांनी जीवाचं बरंवाईट करून घेतलं, तर खापर आधी शिक्षकांवर फोडायलाही 'क्ले'चं पात्र कमी करत नाही. "तुम्हाला माहिती होतं का, ही कविता कोणी लिहिली?" तो शिक्षिकेलाच विचारतो!
झालंच तर शाळेतील मानसोपचार तज्ञालाही खलनायक बनवण्याचा पुरेपूर प्रयत्न ही हॅना करते. कारण काय, तर ती स्पष्ट बोलायला तयार नसतांना, त्याने तिला थांबवून खोदून खोदून विचारायला हवे होते, पण त्याचा फोन खणखणत होता!

9. "सायबर बुलीइंग" ह्या नवीन पिढीच्या राक्षसाशी दोन हात करायला अनेक शाळांमध्ये मुद्दाम वेगळा वेळ दिला जातो. सायबर बुलीइंग मुळे अनेक विध्यार्थानी आत्महत्या केल्याची उदाहरणे आहेत, पण, ह्या मालिकेत केवळ तेच एक कारण दाखवले नाहीये.

10. ह्या मुलांच्या खऱ्या समस्यांचा वेध घेण्याचा एकही प्रयत्न ही मालीका करत नाही. एका मुलाची आई सतत वेगळे पुरुष घरात आणते, आणि मुलापुढे मित्राला कायम प्राधान्य देते. फाटके बूट घालूनही हा मुलगा शाळेच्या खेळ-संघाचा स्टार असतो -पण ही गोष्ट त्याच्या वर ही 'संधीसाधू' 'चारित्र्यहीन'तेचं लेबल लावून मोकळी होते. 

11. शाळा म्हणजे समाजाचा आरसा असतो, त्यात आवडते-नावडते, समंजस, असमंजस अशी सगळ्या प्रकारची मुलं असतात पण, ह्या मालिकेत एकही 'सकारात्मक' आदर्श व्यक्तिरेखा दिसत नाही. क्ले ची एकमेव 'चांगली' व्यक्तिरेखा आहे, पण तो सुरुवातीला अतिशय शामळू दाखवला आहे. सामाजिक विकृतींवर इतका झोत टाकतांना अनावधानाने इथे त्यांचा पुरस्कारच एका दृष्टीने केला जातो!

कथानकातील काही छुप्या गोष्टींची चर्चा वाचायची नसेल, त्यांनी इथे थांबावे.


12. एका विद्यार्थ्याच्या आत्महत्येची नैतिक जबाबदारी सगळ्या शाळेवर आहे, हे दाखवायचा प्रयत्न सपशेल फसलेला आहे, कारण चक्क हॅनावर प्रेम करणाऱ्या क्लेला सुद्धा तिच्या मृत्यूसाठी आपण जबाबदार असल्याचं वाटतं! तो सगळ्यांचे डोळे उघडण्याचा प्रयत्न करतो, ते ही आधी सरळ त्यांना दोषी ठरवून. मात्र हॅना स्वतः कधीच क्ले जवळ मोकळी होत नाही, की त्याला आपल्या लढाईत सामील करून घेत नाही. 

13. आपल्यावर झालेल्या अन्यायाचा बदला घेण्याचा उत्तम मार्ग म्हणजे आत्महत्या, असा सोयीस्कर अर्थ हॅना काढते! तिच्या बरोबर झालेल्या गोष्टी तिच्यासाठी असह्य होत्या, ह्यात वादच नाही, पण म्हणून काही दिवस त्या व्यक्तींपासून स्वतःला वेगळं काढून, आईवडिलांशी बोलून, मार्ग काढायचं सोडून हॅना सरळ 'passive agressive' पद्धतीने स्वतःचं 'म्हणणं' अक्षरशः खरं करते- सर्वांना स्वतःचं म्हणणं ऐकायला लावून, आणि त्यांना आपली बाजू मांडण्याची संधी न देता. 
तसेच जेसिकाचा मित्र तिच्यावर होणाऱ्या बलात्काराचं समर्थन करतो, त्याचा बदला घेण्याकरता ती ज्याने बलात्कार केला, त्याचा बरोबरच पुन्हा झोपते! हे पाहून हसावं की रडावं मला कळेना.

जाता जाता......... 'क्ले' चं पात्र साकारणारा मुलगा छोट्या कियानो रिव्हीज सारखा गोड गोड दिसतो, म्हणून च मी ही मालिका संपूर्ण पाहू शकले! :) 







4/1/17

अनाम सर्व दु:खांचे एकच हो नाव तू

अनाम सर्व दु:खांचे एकच हो नाव तू
नेमका कातरवेळी अस्त होऊन 'पाव' तू!

बोचरे डोळ्यात पाणी, करावया वाहते
वाळूकण शिंपल्यात कर तसा शिरकाव तू 

जे असेल सत्य ऐसे मी मनात मानिले
घ्यायला लावू नकोस मज त्याचा ठाव तू

रुजला असेल खोल स्नेह विश्वासामधे
विचारून घालू नको अर्थांचे घाव तू

लहरींतून आठवेन गाणे अंधूकसे
सूर स्पष्ट लावण्यास कर परी मज्जाव तू 

दाही दिशा पसरल्यात एकट्या माझ्यापुढे
निर्वात अस्तित्वाचे ओसाडसे गाव तू


3/8/17

एक दिवस त्यांचाही का न असावा?

हॅपी वुमन्स डे! 
आज जागतिक महिला दिन! नेमका मध्यरात्री धूराच्या भोंग्याची बॅटरी संपल्याच्या पीक पीक आवाजाने झोपमोड झाली, म्हणून अंधारात फोन बघायला गेले, तर एका मित्राने हा
फोटो पाठवलेला!

बरं नंतर त्याला फ़ैलावर घेतलं, तर म्हणाला, "कावलो होतो यार, तुमच्या सगळ्या वुमन हे वुमन ते पुराणाने डोकं उठवलं, म्हणून गंमत केली."

मी पण विचार केला, खरंय बिचाऱ्याचं म्हणणं :) एकीकडे पणजीपासून मुली पर्यंत सगळ्या स्त्रियांचे गोडवे गाणारे व्हॉट्सऍप संदेश, आणि दुसरीकडे स्त्रियांच्या एकूण जीवनशैलीचा विनोदी पद्धतीने आढावा घेणारे पुढे-सरकवले संदेश. काही तुरळक स्त्री-वैज्ञानिक वगैरे विविध क्षेत्रातल्या आघाडीवरच्या स्त्रियांचे स्मरण अथवा गुणगान करणारे.

पण ह्या सगळ्यात खूपच भाव खाऊन जाणारे, हमखास स्मायली मिळवणारे, महिला दिनाची संधी साधून, पुरुषांना कोपरखळी मारणारे, चक्क पुरुषांचा या भूतलावरचा जन्मच व्यर्थ असल्यासारखे नव्याने गरळ ओकणारे संदेश.
स्त्रीवाद, किंवा स्त्रियांना सामान हक्क मिळवून देण्यासाठी झगडणे, म्हणजे पर्यायाने पुरुषांना पायदळी तुडवून बदला घेणेच, अशा प्रकारचे दोन्ही बाजूनी सरसकटीकरण (स्टिरिओटायपिंग) करून डोक्यात जाणारे!

बरं पण महिलादिनाचा कितीही ऊत आलेला असला, तरी हे वरचं चित्र म्हणजे सरळ सरळ, बॉलीवूडच्या दुर्योधन आणि दु:शासनाने द्रौपदीची भरल्या सभेत लाज काढण्या सारखं होतं. तर तमाम पुरुषमंडळींना नम्र निवेदन करावंसं वाटलं, की बाबांनो, वर्षातल्या ह्या एका महिलादिनाचा तुम्हाला इतका त्रास होत असेल, तर तुम्ही शतकानुशतकं पायदळी तुडवत अलायत ती स्त्रियांची अस्मिता त्यांना परत करा. त्यांचे मानवी हक्क त्यांना परत करा. त्यांचे सामान-वेतनाधिकार त्यांना परत करा. महिलादिन वेगळा साजरा करण्याची वेळच आपल्यावर का येते? हा प्रश्न स्वतःला विचारून पहा...

एका मैत्रिणीच्या लहान मुलाला महिलादिनाचं महत्व कळलेलं नव्हतं. तो हि आपल्या जागी बरोबरच होता! कारण लहानपणी वर्गामध्ये त्याने मुलींकडून अनेकदा धोपटून घेतलेलं :) लहानपणी मुलींची उंची जास्त असते, शिवाय मुलांच्या मानाने त्यांना समजही लौकर आलेली असते. त्यामुळे वर्गात सहसा मुलींची चलती असते!  मी लहानपणी मोकळ्या तासाला बोलणाऱ्या सगळ्या मित्रांची नावं निर्दयपणे फळ्यावर लिहून त्यांना शिक्षा घडवली आहे, त्यांचे शिव्याशाप मला अजून भोवतायत असा माझा वैयक्तिक 'कर्मसिद्धांत' आहे.

संस्कृतीच्या उदयापासून, बाह्य आक्रमणे, लढाया, विश्व्युद्ध, ह्या सगळ्या इतिहासात बळी गेलेल्या स्त्रीची कथा त्या छोट्या मुलाला माहिती असण्याचं कारण नाही. शिवाय वेश्याव्यवसाय, 'मानवी व्यापार' ह्या संकल्पनालहान मुलांना समजावून सांगणेही अशक्य! त्यामुळे स्त्रियांचं शोषण होतं, ते कसं, हे च मुळात आपण मोकळेपणाने सांगू बोलू शकलेलो नाही, तर समानतेची स्वप्नं अजूनतरी स्वप्नंच आहेत.

ह्या असमानतेला जोरदार शह जर कशाने बसला असेल, तर तो यंत्र/तांत्रिक क्रांतीने! बायकांच्या अंगभूत गुणांना चांगला वाव मिळवून देणारी आणि त्यांना आर्थिक स्वायत्तता देणाऱ्या ह्या क्रांतीने इतकं काही बदललं आहे, कि नव्या पिढीने, मध्यमवर्गात तरी, शोषण वगैरे पाहिलं किंवा अनुभवलं असण्याचं काहीच कारण नाही.

उलट, आपल्या समग्र शिक्षणपद्धतीचा भर 'एका जागी, शांत बसून, आज्ञा पाळून, ज्ञान गोळा करण्यावर आहे.' हे मी मुलगी असल्यामुळे माझ्या कायम पथ्यावर पडत आलंय. शाळेत मी अगदी आदर्श विद्यार्थिनी,  पण माझा कार्टा त्याच्या ३ वर्षाच्या इटुकल्या शालेय जीवनात ऑलरेडी डांबरट म्हणून प्रसिद्ध झालाय ते हि कुठेतरी माझ्या 'कर्मसिद्धांताला' अनुसरूनच असावं.

५व्या वर्षापासूनच, माझ्या मुलाचं शाळेशी वाकडं होऊ घातलं आहे! 'झोपेच्या तासाला' झोपता न येणे,  सतत बडबड आणि धावपळ करून बाकीच्या बाळगोपाळांना त्रस्त करणे/मनोरंजन करणे/खोड्यांचे नवीन मार्ग दाखवणे हे उद्योग करून रोज ओरडा खाऊन, 'उद्या शाळेत जाणार नाही!' अशी रोज कटकट करणेही सुरु झालेले आहे.

मुली शालेय परीक्षेतच नव्हे, तर उच्चशिक्षणात मुलांना कधीच मागे टाकून पुढे पळतायत. तर पुरुषांचा अनेक वर्षांच्या वर्चस्वाने तयार झालेला, प्रसंगी पोकळ आत्मविश्वास, पुरुषी अहंकार, ह्या नवीन परिस्थितीला तोंड द्यायला असमर्थ ठरला, कि त्याचे दुष्परिणाम कायम स्त्रियांनाच भोगावे लागतात. पुरुषांची यशस्वितासुद्धा समाजाच्या हिताकरिता तितकीच महत्वाची आहे. महिलांच्याच भविष्यातील हितासाठी, मुलांच्याच शिक्षणाची, त्यांच्या मानसिक स्वास्थ्याची, त्यांच्या भावनिक विकासाची मला काळजी पडली आहे. एक दिवस त्यांचाही का न असावा?

1/31/17

शॅम्पू ने डोक्यात गळू होईल!

शॅम्पू ने डोक्यात गळू होईल!
आकलनाच्याही आधी एक निमिष होता
मी तिथेच थांबायला हवे होते
पण तोवर डोळ्यात घुसून
संवेदना मेंदू पर्यंत पोचली होती.

षट्कोनी भोकांमधून
आळ्यांचे डोळे
केसांच्या खाली, सपाट गोऱ्या मानेवरून
माझ्याकडे बघत होते.

मी गप्पकन डोळे मिटून घेतले
तरी पटलावर कोरलेली ती भोकं
त्यातून वळवळणारे लक्ष डोळे
तोंडात अचानक दाटून आलेले दर्प
हातापायांना सुटलेला कंप

एक असहाय चीड उठून मग जुळवली बोटं
एक एक चौकोनावर आघात करत,
"शोधा" त लिहिलं: "शॅम्पूचं गळू खरं आहे काय?"
कमळ- कंदाच्या षट्कोनी पोवळ्यातून
गुलाबी पाकळ्या फुटतांना पहिल्या
त्याच डोळ्यांनी.

"खरं आहे काय?" काय खरं आहे?
'माझ्या' शोधाच्या 'चौकटीतून' कापून
त्याला शंबर ठिकाणी चिकटवलं
सीमेवर परत पाठवलं
आणि सांगितलं, "आता कर आक्रोश!"
निवायला हवे आहेत मला माझे डोळे - स्वच्छ प्रकाशाने.

डोळ्यांवर अत्याचार केला होता
ती मैत्रीण आता मला फुलं पाठवते
रोज सकाळी - गुड मॉर्निंग!
कळवळा आहे तिला माझा
आणि मी पण रोज डोळे मिटून 
कमळ-कंदातुन उमलणाऱ्या पाकळ्या आठवते. 



टीप: खोटी प्रतिमा इथे देऊ इच्छित नाही, त्यामुळे कुतूहल असल्यास Shampoo Hoax शोधावे. कमळाच्या बिया बाहेर पडत असतांनाचा फोटो मानेवर चिकटवून भयानक रोग भासवला गेला आहे.

सध्या अमेरिकन निवडणुकी संदर्भात जालावर फिरणाऱ्या बातम्या (बहुतांशी खोट्या) असूनही जनमत बदलून गेल्या. निवडून आल्यावर राष्ट्राध्यक्षानी केलेली विधाने, दोन्ही बाजूंची वृत्तपत्रे, यांनी नि:पक्षपाती पत्रकारितेचा परिहास केला आहे! त्या पार्श्वभूमी वर माझा एक व्यक्तिगत अनुभव म्हणून वरील कविता लिहिली आहे.






1/9/17

प्रवासी कशाचा तुला भार आहे?

कधी वाटते मी जगापार आहे
मनाचे मना, मुक्त हे द्वार आहे
परी अडखळे जीव माझेपणाशी
विचारांचाच जरा आजार आहे!

कधी वाटते कि स्थितप्रज्ञ झाले
दुःखे-सुखे वा, कशाचे न काही
तरी भळभळे रक्त हळवेपणाने
जरी वल्गनेचा समाचार आहे

कधी वाटते ती जिगीषाच खोटी
न झिजले न घडले पुरेशी खरी
सुखासीनता न मागताही मिळाली
यशाचा कुठे मात्र बाजार आहे?

कधी वाटते जीव लावू नये तो
जीव कुठे का राही सदा? 
परी प्रेमगाठी कशा सोडवाव्या?
प्रेमात अवघाच संसार आहे!

कधी वाटते का न कळले मला हे
दिवास्वप्न आहे जग डोळ्यातले
दिलेले तुला, पण तुझे काय होते?
प्रवासी कशाचा तुला भार आहे?