6/23/15

"जीवनात" नव्हे, "जीवनाकडून" काय हवंय?

जीवनात आपल्याला काय हवंय, ह्याचा विचार सगळेच करतात, पण जीवनाकडून आपल्याला काय हवंय??? हा प्रश्न अगदी जीवनाच्या अंतापर्यंतही अनुत्तरीतच ठेवणारेच जास्त! एक चांगलं पुस्तक चाळायला मिळालं, "A Guide to The Good Life", त्याच्या लेखकाने हा प्रश्न विचारला आणि माझी विचारचक्रं फिरू लागली.

जीवनाच्या त्या त्या टप्प्यानुसार आपल्याला अनेक गोष्टी हव्या असतात: अधिक मोठं घर, मोठी कार, मुलांच्या भविष्यासाठी तरतूद वगैरे. पण जीवनाकडून तुम्हाला काय हवंय? ह्याचा विचार करायला कधी वेळ काढलाय का? किंवा, तसा विचारही करायचा असतो, हे तरी आपल्याला माहिती असतं का? मग ह्या प्रश्नाचं उत्तर शोधणं तर बाजूलाच राहिलं!
एखाद्याचे नशीब बघा, वॉल-स्ट्रीटवर नोकरी, चार बेडरूमचं भरलेलं घर, भरपूर मित्रप्ररिवार, उत्तम जेवण बनवणारी बायको, असं सगळं सगळं असलं तरी, त्याचं मन तिथे रमत नाही. त्याला डोंगरदऱ्यांची ओढ असते. सारखं भटकावंसं वाटतं. माणसं नकोशी वाटतात. ते का?
जेव्हा आपणच आपल्यापासून दुरावल्यासारखे होतो, सगळी सुखं असूनही त्यातून सुख घेण्याची क्षमता हरवून बसतो, समाधानाला पारखे होतो, तेव्हा तरी, प्रत्येकाने हा प्रश्न विचारायलाच हवा, आणि त्याचं उत्तर मिळतं ते तुमच्या "जीवनमूल्यांमधून". (ह्याला Core values, किंवा personal values असे म्हणू शकतो!)

मला आठवतंय तेव्हा पासून, मला शिक्षिकाच व्हायचं होतं, कारण "ज्ञानोपासना" हे माझं एक महत्त्वाचं जीवनमूल्य होतं. पण, शिक्षकीपासून दूर जावं लागलं, तरी ते मी कसं स्वीकारलं? कारण माझं एक अजून मोठ्ठं जीवनमूल्य "Adaptation" हे ही असावं. प्राणी-पक्षी, निसर्गातले सगळे घटक जसे परिस्थितीशी जुळवून घेतात, कारण तग धरण्याकरता ते आवश्यक आहे. हा जसा त्यांचा अंगभूत गुण आहे, तसा मला हवा होता, हवा आहे. 

ह्या उलट, परिस्थितीशी जुळवून न घेता, तिच्यात बदल घडवून आणण्याच्या काहींचा पिंड असतो. (आणि मग माझं त्यांच्याशी पटत नसलं, तरी मला त्यांचं कौतुक नक्कीच वाटतं!)
धैर्य: मनातले बोलण्याचे, लिहण्याचे, वागण्याचे, समाजाच्या आणि इतरांच्या अपेक्षांची ओझी न वाहता जगण्याचे धैर्य, हे ही एक मोठं जीवनमूल्य होतं, आणि ते वापरण्याचा पुरेपूर प्रयत्नही मी केला, त्याचे भले-बुरे परिणामही झाले, ते स्वीकारतांना जड गेलं नाही. 

रोज अनेकांना भेटतांना, त्यांच्याबरोबर जुळवून घेतांना अनेकदा त्यांच्या सवयी, त्यांच्या स्वभावांचा किती त्रास करून घेतो, तेव्हा त्यांच्या जीवनमूल्यांचा विचार केला, ती कशामुळे तशी "घडली", हे तपासून पाहिलं, तर दुसऱ्यांना समजून घेणं नक्कीच सोपं होतं. फक्त, आपल्या समाजात अजूनही काही जीवनमूल्य चक्क चुकीची, किंवा पूर्णपणे कालबाह्य आहेत, ती नक्कीच बदलायला हवीयेत. उदा:

  • स्त्रीसौंदर्याच्या कल्पना, आणि सतत, निरंतर त्याला दिले जाणारे महत्त्व. कॉलेजमधे जाणाऱ्या भाचीवर सतत, "किती सुंदर दिसते!" ही एकच प्रतिक्रीया नोंदवणे. 
  • पैसा: पैसा असणं ठीक, पण त्याचा माज करणे, दाखवणे, त्या एकाच तराजूत प्रत्येक व्यक्तीला तोलणे, आणि नसेल, तर मग संपलंच! 
अशी एक यादी केली, तर मग मला एकदमच खूप खूप साक्षात्कार झाले, खूप माणसं तर कळलीच, पण थोडीफार मी स्वत:सुद्धा कळले!
तर मग तुमची यादी काय आहे?


6/19/15

Turning it up!

It turns out that we human beings are utterly and inordinately fond of our own opinions, sometimes making them sound like truths by arguing about them logically, and sometimes, making concessions for them as if they are nothing but fleeting emotions. It is said, "Take away a person's money, and you take nothing. Take away their fame, and it's still nothing. But to take away someone's character, is to destroy them completely."

Ages ago, Descartes came along with his own spin on philosophy, thinking about thinking and all that jazz, and changed the entire value system. If I think therefore I am, my thoughts must be the most important things in my life- the very basis of my identity! And so began the trend of valuing thoughts more than actions.

Opinions, previously "humble", started counting for more once writing, printing, and publishing became more accessible. It was a very short journey to the point when, we started valuing opinions more than virtues and values themselves, let alone people. In fact, we have recently grown so fond of our opinions that once having formed them, the thought of changing them is scarier to us than dying a lonely death. Once formed, we try to justify our opinions more than we would defend our own children. 

And so it happened that I was scared of admitting, even to myself, that anyone else's point of view could be totally valid. Stripped of my job, I could still be a homemaker. If I'd not had biological children, I could still become a mother. But stripped of my fully formed, seemingly flawless convictions, I would be a nobody! Wouldn't I lose all self-respect if 35 years of my laboriously careful considerations, observations, human interaction based experiments had all led me to totally wrong conclusions!

But wait...
Last time I checked, no child is scared of turning a toy over to see what really makes it tick. Very few in school refuse to take the exams for the fear of failure. And even though it might take them a while to see or accept their mistakes, kids are never scared of using erasers to correct them. 

In that moment of clarity, I saw through my ego, my clinging to own opinions, my stupid insistence that only my convictions are true, and not those of others. It made me see what was truly important to me, irrespective of anyone's expectations, irrespective of my own expectations of myself.

Like a little kid, I turned over the toy and saw that at the bottom of hurt, there was false pride and ego. At the bottom of escapism, there were insecurities. And at the bottom of conflict, there was love. Love made love life tick happily as long as I would want it. 

Today, I don't consider myself being foolish for having loved people enough for them to let them hurt me. I consider myself lucky to have had a life that's not stuck on mistakes, but on erasing, and re-learning.

4/8/15

ग्रफेलो? तो कोण असतो?

काही दिवसांपूर्वी नेटफ़्लिक्सवर ग्रफेलो (Gruffalo)नावाची छोटी कथा बघायला मिळाली. इतकं अप्रतीम लेखन, ॲनिमेशन, डबींग आणि पार्श्वसंगीत छोटयांनाच काय, पण मोठ्यांनाही खिळवून ठेवेल असं आहे. आधी कल्पना नव्हती, पण शोधल्यावर कळलं, की जूलिया डोनाल्डसन ही लेखिका तिच्या "ग्रफेलो" साठी जगप्रसिद्ध आहे, आणि Children's Laureate सन्मानार्थीही. चित्रकार ॲक्सेल शेफ्लरने इतकी उत्तम कामगिरी बजावलिये, की पुस्तक उघडल्याक्षणीच तुम्ही  क्षणात एका घनदाट जंगलात जाऊन पोचता. इतक्या बोलक्या चित्रांना, ॲनिमेशनने अर्थात् संजीवनीच मिळते असं म्हणायला हरकत नाही, आणि मधूर, तरीही गूढ-भयावह अशा पार्श्वसंगीताने तर ह्या गोष्टीला चार चाँदच लावलेत. ह्या पुस्तकाचा अनुवाद करायचा इथे प्रयत्न करतेय. सुरूवातीला पोराला जेवता-झोपता-उठता-बसता सारखी ग्रफेलोची गोष्ट लागायची. ती इंग्रजीत पाठ होईतोवर मी मराठीतच सांगत असे. पण मूळ इंग्रजीतली लय त्यात यायची नाही. म्हणून हा प्रयत्न.

पिटुकल्या उंदराला वाटलं कधीतरी
जंगलातून मारावी छोटीशी फेरी.
कोल्होबाने उंदराला वेळीच हेरलं
एका उडीत त्याला पंजात धरलं.

"उंदीरमामा चला माझ्या बिळातल्या घरास,
केलिये मेजवानीची तयारी खास !"              
(कोल्हा लबाड, करणार वाटतं माझाच घास!)

                "नको नको कोल्होबा," उंदराने विनवलं,
                 तो तिकडे ग्रफेलो, माझी वाट पाहतोय म्हटलं!

"ग्रफेलो? ग्रफेलो?
हा कोण असतो?"

                "कोल्होबा, तुम्हाला ठाऊक कसं नाही?
                 ग्रफेलोचा पंजा बघूनच घाबराल तुम्ही.
                 अजस्त्र जबड्यात त्याच्या, दात, जसे खिळे!
                 डोकावतात बाजूने दोन मोठे सुळे!"

"बरं बरं उंदिरमामा, इतकंच बोला,
कुठे भेटणार तुम्ही, ह्या ग्रफेलोला?"

                 "इथेच तो येणारे, ह्याच खडकावरी,
                  त्याला खायला आवडतं, कोल्ह्याचं-तंदूरी"

"ठीकठीक" कोल्हा म्हणाला घाबरून,
शेपूट घातली पायात, नि ठोकली तिथून धूम.
               
                   "वेडा रे कोल्हा, त्याला कळलंच नाही,
                   ग्रफेलो, असं कुठे नसतंच काही!"
=0=0=0=0=0=
कोल्ह्याच्या हातावर देऊन तुरी
पुढे निघाली उंदराची स्वारी
नेमकी घुबडाच्या नजरेस पडली
घुबड झेपावला वेगाने खाली.
“कसं काय उंदिरमामा, निघालात कुठे?
माझ्या घरट्यात या, खाऊ चहा बिस्किटे!”

                                            “घुबडदादा तुझा आग्रह एरवी कसा मोडवेल?
                                             पण ग्रफेलो फुका माझी वाट बघत रडेल.”
                                             (घुबडाघरचा चहा, मला महागात पडेल.)
“ग्रफेलो? ग्रफेलो? हा कोण बुवा?”
                                             “घुबडदादा तुला माहित असायलाच हवा.
                                              झाडाच्या खोडासारखे खडबडीत त्याचे पाय”
“बापरे उंदीरमामा, खरंच की काय”.
                                              नाकावर त्याच्या विषारी पुटकुळी,
                                              आणि धारदार नखं बघून बसेल दातखिळी.”
“बरं बरं उंदीरमामा, येवढंच बोला,
कुठे भेटताय तुम्ही ह्या, ग्रफेलोला?”
                                              “ठरलं होतं इथेच नदीपाशी भेटायचं.
                                               कारण त्याला फार आवडतं आईस्क्रीम घुबडाचं.”
“ठीक ठीक” अशी घुबडाने केली चिवचिव,
आणि गेला उडून, मुठीत धरून जीव.
                                               “वेडा रे घुबड, त्याला कळलंच नाही,
                                                ग्रफेलो, असं कुठे नसतंच काही!"


आवडली का गोष्ट? पुढील भाग लवकरच येतोय. तोवर इथे जरूर बघा.






                 




3/16/15

सोप्पं गणित

लहान असतो आपण तेंव्हा जग अवाढव्य पसरलेलं दिसतं...
आपण लिलिपूट, राक्षसांच्या जगात.
शाळेच्या भिंती इतक्या उंच की उडी मारून जाता येऊ नये
रस्ते लांब इतके, की पाय दुखतात दोन चौक चालून
तरी दिसत नाही, आईसक्रीमचा गुलाबी कोन काढलेली पाटी
सगळ्या गोष्टीची घाई असते, पण वेळ सरकत नाही भरभर पुढे
“आई, बोअर होतंय, आता काय करू???”

खरं म्हणजे ५० वर्ष तेंव्हा वाटत असतात युगांसारखी-
येवढ्या मोठ्या आयुष्याचं काय करतात माणसं?
खरं तर, काही करत का नाहीत? असे बाळबोध प्रश्न!

आणि आता - दिवस घालवायला फारसं काही करावं लागतच नाही
तासचे तास कसे नकळत भरून जातात ते कळतंय
चादरी धुवायच्यात लॉन्ड्रीत, बाथरूम घासायला हवी,
भांडी, तेवढ्यात टी.व्ही बघत बघत स्वयंपाक,
मुलांचे अभ्यास, कपड्यांच्या घड्या,
धूळ झटकायची, न संपणारी आवराआवरी
रात्री डोळे मिटतात तरी वाचायचं असतं
करायचे असलेले फोन, भरायची असलेली बिलं,
जेवायला यावे लागणारे-पाहुणे, जेवायला जावे लागणारे नातेवाईक,
जमलंच तर निसर्ग सौंदर्य, हवाबदल, सुट्ट्या आणि नोकरीचं चक्र...
तेच, तसंच, असंच, थोडसं, कहिसं, काहीतरी...

भरून टाकायचे क्षण, वेगवेगळ्या निरर्थांनी
रंगीबेरंगी खोक्यात लपवून पोकळ्या
मग वाहत जातो, दिवस, अज्ञात प्रवाहाने ढकललेला
वर्ष, गरगरणाऱ्या पृथ्वीसोबत,
शतकं- इतिहासाच्या पुस्तकात......

सोप्पं असतं आयुष्याचं गाणित, लहानपणी न सुटलेलं,
खरं म्हणजे तोवर वाचावंच न लागलेलं...


Writing, Voice and Anonymity

नुकतंच एक अतिशय मनोरंजक पुस्तक प्रसिद्ध झालंय- ह्या समस्त इंटरनेट वरील ब्लॉग, माहिती तंत्रज्ञान आणि चर्चेविषयी. Andrew Keen चं "The Cult of the Amateurs" नावाचं. त्यात त्याने असा दावा केलाय, की इंटरनेटमुळे आपली (म्हणजे अमेरिकन) संस्कृती बुडते आहे. ब्लॉग किंवा विकिपीडिया मुळे खरी आणि खोटी माहिती, निरपेक्ष आणि पक्षवादी लेखनामधे फरक करता येईनासा झालाय. चुकीची मतं, मतप्रवाह सुदृढ होऊ लागले आहेत, आणि खरंच उच्च दर्जाच्या लेखनाला किंवा इतर कोणत्याही उच्च दर्जाच्या प्रॉडक्ट ला अक्षरश: "भाव" (किंमत) " मिळेनासा झालाय. म्हणजे असं, की आजकाल आवडत्या गाण्यांची सीडी बाजारात जाऊन विकत घेण्यापेक्षा फुकट गाणी डाऊनलोड करता येतात. येवढंच नव्हे, तर अख्खी पुस्तकंच्या पुस्तकं इथे उद्धृत केलेली सापडू शकतात. चित्रपट, मालिकांचं तर विचारूच नका- इंटरनेटच्या youtube.com ह्या वेबसाईटवर कोणीही कसलेही व्हीडियो लावा, आणि त्याला प्रेक्षकवर्ग असणारच, ह्याबद्द्ल निश्चिंत असा.

कीन महाशयांचा सर्वात मोठा आरोप असा, की इंटरनेटवर आपल्याला आपलं खरं रूप दाखवावं लागत नसल्यामुळे वापरणाऱ्यांवर कोणतीही सामाजिक, राजकीय, व्यक्तिगत जबाबदारी नसते, आणि त्याचा गैरफायदा प्रत्येकजण कुठल्या ना कुठल्या पातळीवर उचलत असतो.

मला हे सगळं पटतं आहे, तरीही कुठेतरी दुसऱ्या दिशेनेही विचार डोक्यात येताहेत। नुकतंच मी ह्याच ब्लॉगवर "नातिचरामी" नावाचं एक छोटं रसग्रहण लिहिलं, मेघना पेठेंच्या पुस्तकावर. मी हा ब्लॉग लिहिते, हे आमच्या बऱ्याच नातेवाईकांना/मित्रांना माहिती आहे. आईवडिलही मोठ्या कौतुकाने वाचत असतात मी काही नवीन लिहिलेलं. हे सगळं असतांना अर्थातच काय लिहायचं ह्याला मर्यादा येतात.
"नातिचरामि" सारख्या पुस्तकाला अनुकूल प्रतिसाद असणारं पोस्ट लिहिलं, हेच खरं म्हणजे माझ्या आयुष्यातलं एक political statement झालंय, हे खरं...

मनातल्या मनात आपल्याला अनेक गोष्टी पटत नसतात, पटत असतात, पण त्यांचा जाहिर स्वीकार करणे, ह्याला जे धैर्य लागतं, ते कधीकधी anonymity मधूनच येतं. सामान्य माणसांना तर ही anonymity लागतेच लागते, पण मोठेमोठे लेखकही अपवाद नाहीत. विशेषत: स्त्री लेखिकांनी कायम pseudonyms किंवा खोट्या नावाखाली लेखन केलं आहे. George Elliot म्हणजेच Mary Ann Evans हे उदाहरण प्रसिद्ध आहे. अशी स्वत:ची identity लपवण्यातही एक समझौता आला, जो खरं म्हणजे कोणालाही करायला लागता कामा नये। पण त्या पडद्यामागे राहून का होईना, आपले विचार स्टेजवर पोचले, ह्यातच त्या लेखिकांनी धन्यता मानली. त्या विचारांना वाचक/प्रेक्षकांनी उचलून धरलं, त्यातच लेखनाचं सार्थक झालं असं त्यांना वाटलं असावं.


मला मात्र असं वाटत नाही। माझ्याही आयुष्यात असा एक काळ आला, की मला लिहायला नकोसं वाटू लागलं. कारण मी जे लिहीन ते फार कडू जहर असेल अशी मला भीती वाटली. माझ्या लेखनातून मी माझ्या जवळच्या व्यक्तिंना दुखावणारं काही येऊ नये ह्यासाठी आटोकाट प्रयत्न करत राहिले, तर ते लेखनच फसवं, उथळ वाटायला लागलं.
लेखक-मी, आणि व्यक्ति-मी ह्यांत एक भींत मी निर्माण केली, तरी ती मर्यादा माझ्या जवळच्या लोकांना कळेल का? आणि अशी लक्षमणरेषा निर्माण करणं खरंच कितपत शक्य आहे, हा ही मोठा प्रश्नंच। मी म्हणजे केवळ माझं लेखन, असं समीकरण मांडणं, हा मोठा अन्याय आहे, पण माझ्या लेखनात जोवर मी नाही, तोवर त्या लेखनाला काय अर्थ? साध्या साध्या गोष्टी मोकळेपणाने मांडण्याचं स्वातंत्र्य मला नाही, जोवर मी मुलगी, सून, बायको, शिक्षिका ह्या भूमिकांमधे अडकलेली आहे.

मलाही वाटतं- एक Anonymous blog लिहावा. पण जे विचार माझ्या घरच्यांजवळ व्यक्त करण्याचं धैर्य़ माझ्यापाशी नाही, ते विचार इतरत्र लिहण्याची पळवाट मला नको आहे। माझ्या जवळच्यांनी मला माझ्या लेखनासकट स्वीकारावं, आणि लेखनातल्या माझ्या विचारांचं सावट माझ्या वैयक्तिक आयुष्यावर येऊ नये, तर त्या लेखनाला “आनंददायी म्हणता येईल.

टायटॅनिक सिनेमातल्या म्हातारीकडे, तरूण असतांना मनाविरूद्ध लग्नाला प्रतिकार करण्याची शक्ति नसते. ती जीव द्यायला बोटीच्या कठड्यावर चढून उभी राहते, पण आत्महत्या करण्याचंही धैर्य तिच्यात नसतं. तीच मुलगी, मग म्हातारी झाल्यावर आपण जॅकबरोबर कसा लपून प्रणय केला, हे अनोळखी वैज्ञानिकांना, आणि आपल्या नातीला बिनधास्त सांगत बसते.

कदाचित, कदाचित, ९०व्या वर्षी मी एक यशस्वी लेखिका होईन. कदाचित, कदाचित, त्यावेळी माझी भूमिका केवळ एक लेखिका येवढीच उरेल. कदाचित, कदाचित, Andrew Keen च्या प्रयत्नांनी माझ्या पुस्तकांच्या प्रतींच्या pirated copies इंटरनेटवरून फिरणार नाहीत. पण तोवर, हेच, असंच, थोडं इकडे, थोडं तिकडे, थोडं मनाचं, थोडं जनाचं....

भैरवी

आद्य स्वर म्हणुनी तुला, झाले तुझी संवादिनी
षडज- पंचम भारल्या तारांत मी "गंधारूनी"।


वेदनेच्या उमटता लहरी कधी तानेतल्या
तेजात क्षणभर नाचले उन्मुक्त नभी सौदामिनी।

आज नाकारू कसे ते दुःख तू मजला दिले
काव्य त्यतील घेतले स्वप्नांतही मी मागुनी।


भाव एकाकार होते, अंतरातिल गूज ही
हृदयी तुझ्या जे उमटले, अश्रूत ते ह्या लोचनी।


भेटते द्वैतास बेदरकार आता रोजही
गायली संपूर्ण मी ही भैरवी द्वैतातुनी.

चारोळी, ग्राफीटी

परक्या देशातले अनोळखी लोक
"आपल्यांपेक्षा" बरेच वाटतात
त्यांचे खोटे जिव्हाळे नि उमाळे
खोटेपणात तरी खरेच वाटतात!
===========================

ज्या प्रेमाने सगळे प्रश्न
सोप्पे झाले
ते प्रेम तुझं होतं की माझं?
की ...
हा विचार
न केल्यामुळेच
प्रश्न सोप्पे झाले ?

चरोळ्या

आकाशाच्या नि:शब्द पोकळीत
नाही संवेदना, वेदना ही नाही.
तरीही वाहतात ढगांसारखे शब्द
सांगायचे काही असो, वा नाही।
कोण मी? ह्या प्रश्नाचं उत्तर
त्या ढगांत शोधणारे
व्यर्थ भरलेल्या आभाळातून
थेँबांचे अश्रू ओघळणारे!
=========================
तुझ्या अबोल्यात दडलेले अर्थ
न शोधताही सापडताहेत सहज
अर्थांचे प्रश्न सार्थ व्हावे,
त्यासाठीच तर भावनांची गरज.

झाडं

प्रत्येक झाड वेगळं असलं तरी
प्रत्येक झाड सुंदर असतं
कधी कधी मी विचार करते-
माणसांचं असं का नसतं?

मी कुठेही फ़िरायला गेले तरी आधी मला जाणवतात ती झाडं! माझ्या माहेरी मागच्या दारी असलेलं मोठं लिंबाचं झाड असो, किंवा दारापुढे असलेलं जास्वंद- ह्या माझ्या लहानपणापासूनच्या सोबत्यांनी मला वेगवेगळ्या झाडांकडे बघायला शिकवलं.
आता आठवतंय- आम्ही एका पावसाळ्यात फ़िरायला चिखलदय्राला गेलो होतो. तिथला निवांतपणा, पावसाने तकतकीत झालेली हिरवळ मनाला ताजेपणा देत होती. पण तिथेही माझ्या उत्साही आईला शोधून शोधून काय सापडावं??? कढीलिंबाचं बन!!! रोज रोज स्वयंपाक केला की मनाच्या कप्प्यात कायमच भाजी-पाले दिसायला लागतात हे तेव्हा मला कळलेलं नव्हतं! पण तरीही, त्या कढीलिंबाच्या बनातला वास अजूनही एक प्रकारची झिंग आणतो आहे.

नंतर असंच पुण्यात शिकत असतांना युनिव्हर्सिटीतले ॠतु आठवतात- उन्हाळा आला की बाकी सगळीकडे पानगळ सुरु झाली, तरी आमच्या "शांतीनिकेतन" कॅन्टीनवर छत्रछाया धरणारी अजस्त्र चिंचेची आणि वडाची झाडं मात्र सदाहरित असायची... त्यांच्या पानांमधून शितल होऊन येणारी झुळुक उन्हाच्या, आणि परीक्षेच्याही तापातुन थोडा विसावा द्यायची.

गेले ते दिवस. अंगणातल्या सिताफ़ळाच्या पानांची पत्रावळ करुन बघायचे- उंचावरच्या चिंचा नाहीच मिळाल्या, तर चिंचेच्या पानांतला आंबटपणा चोखुन "कोल्ह्याला चिंच आंबट" म्हणायचे!!!

जर्मनीत माझ्या खोलीच्या खिडकीतून दिसणारे तसे "तरुण" झाड- बाकी अनेक झाडांनी थंडी संपल्यावर पसरलेल्या फ़ांद्यांवरची कोवळी पाने बघूनही, ते वेडे झाड आपल्या कोषातुन बाहेर यायला तयारच नव्हते! मग एकदाची त्याला पालवी फ़ुटली. आणि मग थोड्याच दिवसात त्यावर नाजुक राणी-हलक्या गुलाबी फ़ुलांनी गर्दी केली!!!! मग माझ्या खोलीची खिडकी उघडायची सोय उरली नाही- कारण त्या फ़ुलांकडे येणारे असंख्य भुंगे आणि इतर कीडे बरेचदा वाट चुकुन माझ्या खोलीत शिरु लागले.
हे माझे खास झाड होते- त्या अनोळखी प्रदेशात ते एकच मला ओळखीचे वाटू लागले होते. माझी खोली पहिल्या मजल्यावरची. त्यामुळे त्या झाडाच्या फ़ांद्या सरळ माझ्या नजरेसमोर येत. त्यामुळे कधीकधी खिडकीबाहेरच्या दृश्याकडे पाहता आले नाही, की त्याचा राग येई... पण ६ महिन्यांनी घरी परत जातांना इतर कुठलेच पाश नव्हते तरी त्या झाडाकडे बघून वाईट वाटले होते.

त्यानंतर भारतातल्या जुन्या झाडांची नव्याने ओळख करून घेतांना एक दोन पावसाळे कसे गेले कळलंच नाही. लग्नाच्या आधी आम्ही काही झांडांभोवती गाणी म्हटली नाहीत- पण मला आवडलं असतं! पंकजला एकदातरी पुण्याच्या वेताळटेकडीवर न्यायचं होतं. तिथली झाडं संध्याकाळी सुरेख, पण रात्र पडताच भयाण दिसायला लागतात. चंद्र उगवू लागलेला असेल तरी त्याचा प्रकाश रस्त्यावर झिरपत नाही तेव्हा त्यांची भीती वाटते. शहरातल्या दिव्यांना बाजुला सारून बैराग्यासारखी ही झाडं वेताळ-टेकडीवर जाऊन बसलेली!!!

आता मी अमेरिकेत आले. जर्मनीमुळे स्प्रिंग, ऑटम ही ॠतुंची नावं माहिती असल्यामुळे इथे त्या ॠतुंची नकळत मन वाट पाहत होतं. आल्या आल्या भयंकर थंडी आणि बर्फ़ात उभी राहिलेली निष्पर्ण झाडं पाहिली. एका झाडावर तर एक छोटी चिमणी पण दिसली. मी विचार केला- ही बिचारी चिमणी इथे आडोशाला आलिये नेहमीप्रमाणे, पण तिच्या ओळखीच्या झाडांवरची पानं कुठे हरवली?
बर्फ़ातली निष्पर्ण झाडं ना त्या चिमणीच्या ओळखीची होती, ना माझ्या. पण चैत्रात पालवी फुटायला लागल्यावर झाडांचे खरे रूप दिसायला लागले. आणि तरीही मनाला ओळख पटेना! भारतात घेरेदार वृक्ष, वेली, छोटी झुडपं असे वेगवेगळे प्रकार पाहिले होते, पण इथे अमेरिकेत त्यातले एकही दिसले नाही. फ़ार तर फ़ार आमच्या जुन्या घराजवळ "फ़र्न" किंवा "विद्या" ह्या प्रकारांशी मिळतीजुळती एक दोन झाडं होती.

संध्याकाळी फ़िरायला जातांना इकडे तिकडे बघता बघता मनात असे विचार यायचे- की हा देश कित्येक भारतीयांनी "आपला" म्हटला आहे. आपलासा केला आहे. आणि ह्या देशानेही त्यांना सामावून घेतले आहे. पण भारतात जशी मेंदी, मधुमालती, चाफा, नारळ, दुर्वा, बाभळी, चिक काढणारी घाणेरी, हे प्रकार आपल्या अंतर्मनात रूजलेले असतात, तसे इथले कधी रूजतील का? उद्या माझ्या अमेरिकन पोरांना मी ह्या झाडांची ओळख कशी सांगू??? की त्यांच्या पुस्तकातून मला स्वतःला आधी ती करून घ्यावी लागेल???

ऑटम येईपर्यंत ही झाडं नजरेला तरी सवईची वाटू लागली होती. (आपल्या घरी पेपर टाकणाय्रा पोराचं नाव आपल्याला कुठे माहिती असतं? पण आपण त्याला चेहय्राने ओळखतो ना, तसंच काहिसं). मग आमच्या नवीन मित्रांच्या कंपूने न्यू हॅम्पशायरला जायचे ठरवले- खास "ऑटम कलर्स" पाहण्याकरता! गाडीत अंताक्षरी खेळत होतो. भारतात हजारो वेगवेगळ्या सहलींना अंताक्षरी खेळले असले, तरी त्याला किती युगं लोटली होती कोणजाणे! "सुहाना सफर और ये मौसम हसीं" असं गात होतो, तेवढ्यात बाहेर लक्ष गेलं आणि गाणं म्हणायचं विसरूनच गेलो!!!

नेमका पाऊस पडल्यामुळे पर्वतावर विसावलेलं धुकं, आणि त्यातून अधिकच मोहक दिसणारी अक्षरशः शेकडो रंगांची उधळण करणारी झाडं! एरवी भारतात जितकं सृष्टीसौंदर्य आहे, तेवढं मी अजून तरी कुठेही पाहिलेलं नाही. पण हे रंग खरंच वेड लावणारे होते! कुठे बघावे, कुठे नाही? एकीकडे लालसर, गुलाबी, दुसरीकडे केशरी, पिवळी, आणि मधेमधे त्या रंगांच्या असंख्य छटांनी पर्वतरांगा नटल्या होत्या. maple, birch, hickory, red oak अशी सगळी झाडं रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना लावली होतीच, पण खालची दरी आणि वरचा डोंगरही ते दागिने घालुन मिरवत होता.
जाताजाता उन्हाळ्याने दिलेली अप्रतीम भेट. थंडीची चाहूल लागावी, पण ती थोडी तरी सुखद व्हावी, म्हणून हा झगमगाट!

भारतातली झाडं कशी अस्ताव्यस्त पसरलेली असतात. इथली मात्र एकूणच व्यवस्थितपणाला शोभेशी! उंचच उंच, पण सरळसोट वाढणारी, एकमेकांच्या अध्यात ना मध्यात. खरं सांगायचं म्हणजे इथल्या माणसांसारखीच. सावली देतील, पण आपल्या मुळांनी वेढून टाकणार नाहीत. त्यांची पानं/फळं जेव्हा शिशिरात खाली पडतात, तेव्हा लगेच कोणीतरी ती झाडून टाकणार! आपली मुलं मोठी झाली, की त्याना बाहेरच्या जगात नि:शंकपणे धाडून देणारे इथले आईबाप- तशीच ती झाडं...

आता पुन्हा हिवाळा आलाय. उन्हाळ्यात गुलाबी निळे लाल सगळे रंग घालणारे हे "लोक" एकदम काळ्या, ग्रे, राखी रंगात थोडेसे उदास दिसताहेत. आता क्रिमसचे वेध लागले, पण दिवस लहान होत होत ४.३० लाच मावळायला लागलंय. त्यामुळे आता झाडांनाही आपला पसारा आवरता घ्यायला लागलाय.
नुसत्या राखाडी रंगाच्या काड्या काय त्या उरल्यात.
भारतातही उन्हाळ्यात झाडांची काडं होतातच, पण त्यातही उन्हाची ऊब जाणवते, तिचा इथे लवलेशही उरला नाहिये. नदीकाठावरून आमच्या कॉलेजची बस जाते, ते दृश्य सुंदर म्हणावं की भाकास? बाजूला पाणी असूनही पानांना पारखी झालेली झाडं पाहिल्या बर्फ़ानंतर मात्र पुन्हा डौलदार दिसू लागतील- Christmas Tree बरोबर रस्त्यावरच्या इतर झाडांनाही प्रकाशाची फुलं लाभतील... आणि मग वसंतोत्सवाची वाट बघत बघत हिवाळा कसा गेला कळणारही नाही...

माणसं झाडांसारखी असती,
तर रान झालं असतं,
प्रत्येक माझ्या आठवणीचं
एक पान झालं असतं!

शब्द सवयीचे

शब्द सवयीचे असे का आज घोटाळून बसले
थेंब पानांवर तसे ते आज सांभाळून बसले।

लाट आवेगात आली भेटण्या सागरतिरी
पाऊले भिजली परी ती लाट मी टाळून बसले।

कोसळावे कड्यांवरूनी सत्य निर्मळ जळ जसे
प्रवाही त्या भावनांना आज मी गाळून बसले।

ओळखीच्या प्रदेशाचे आंधळे जे काव्य होते
ठेच त्याला लागली अन स्वत्त्व कुरवाळून बसले।

ये पुन्हा तू पावसा, विखुरल्या मोत्यांपरी
सापडावे मग मला, ते रान तुज माळून बसले।

स्पंदनांना विसरूनी, सोसली मी मुग्धता
पेटवा ते मन आता जे त्यास ओशाळून बसले।

मनावेगळी लाट

कुठेतरी एकदा वाचलं होतं, की कविता म्हणजे फक्त शब्द. त्यातून अर्थ, आशय, प्रतीक आणि प्रतिमा उपसून काढण्याचा आपण वृथा प्रयत्न करत राहतो. पण कविता म्हणजे फक्त शब्द. शब्दांच्या प्रेमात पडायला लावते, ती कविता. शब्दांची कधी न पाहिलेली, न चिंतलेली रूपं दाखवते, ती कविता. ती कविता मला ओढून नेते एका नवख्या प्रदेशात...

तुला पहिले मी...
कवीचं प्राक्तन- बघणे. काही बघतात, काही जगतात, पण कवी ते दोन्ही ही करतो. त्याला करावंच लागतं- लेखनातून. लिहण्यासाठी जगणं, आणि जगण्यासाठी लिहणं, स्वत:च्याच अनुभवांकडे तटस्थपणे बघणं.

“तुला पाहिले मी, नदीच्या किनारी
तुझे केस पाठीवरी मोकळे
इथे दाट छायांतुनी रंग गळतात
ह्या वृक्षमाळेतले सावळे"
ती, मूर्त आणि अमूर्त स्वरूपांच्या सीमारेषेवर उभी. तिच्या मोकळ्या केसांची मोहिनी,की दाट छायांतून गळणाऱ्या रंगांची? की ते दोन्ही रंग एकमेकांत मिसळेत नकळत?

तुझी पावले गे धुक्याच्या महालात
ना वाजली ना कधी नादली
निळागर्द भासे नभाचा किनारा
न माझी मला अन् तुला सावली
इतक्या अलगदपणे, पावलांचा आवाज न करता ती आली,कवीची प्रेरणा झाली. पण त्या उदास अनामिकेला खरी स्त्री म्हणावे, की नित्य अनुभवलेली सुंदर संध्या?
नभाचा किनारा! दोन अनोळखी शब्द. (किनारा सागराचा असतो, नभाचा नव्हे!) पण मूर्त आणि अमूर्ताशी खेळता खेळता ते दोन अनोळखी शब्द एकमेकांसमोर आले, तर अर्थाचा निळागर्द रंग डोळ्यांसमोर मांडून गेले.

मनावेगळी लाट व्यापे मनाला
जसा डोंगरी चंद्र हा मावळे
पुढे का उभी तू तुझे दु:ख झरते
जसे संचिताचे ऋतू कोवळे
“मनावेगळी लाट"... कवीच्या मनाचं सतत दुभंग होणं. मनावेगळ्या लाटेने व्यापून जाणं. ते टाळता न येऊन खूप व्याकुळतेने विचारणं, “पुढे का उभी तू? तुझे दु:ख झरते!” पुढे उभ्या "तिच्या" दु:खाशी एकरूप होतांनाही, कुठेही सावली नाही,ना त्याला, ना तिला, ह्याची वेदना समजून घेणं.

अशी ओल जाता तुझ्या स्पंदनातून
आकांत माझ्या उरी केवढा
तमातूनही मंद ताऱ्याप्रमाणे
दिसे की तुझ्या बिल्वरांचा चुरा
तिचं झरणारं दु:ख आपलंसं करतांना, कवीच्या उरात एक आकांत. आणि तरीही, त्या एकरूपतेच्या क्षणातच कवीच्या अस्तित्वाचं सार्थक असतं. त्या एकरूपतेला कोणी प्रियकर-प्रेमिकेचा एकपणा म्हणतं, कोणी सं-वेदना, कोणी कवीमनाचं स्पंदन. त्या क्षणातच दु:खाला लखलखीत ताऱ्यात परिवर्तीत करण्याची क्षमता असते.
“दिसे की तुझ्या बिल्वरांचा चुरा...” दिसणे, बघणे.
जगण्यातून, असण्यातून काहीशा नाईलाजाने, काहीशा अपरिहार्यतेने, कवी बाहेर पडतो. मी ही बाहेर पडते.

मागे वळून बघतांना शोधत राहते,
ही प्रेमिकांची भेट होती?
की एका संध्याकाळच्या आर्ततेचं वर्णन,
की कविता जन्म घेते,त्या एका क्षणाचं?

3/15/15

भाग्य

निर्हेतुक नजरांचा कोलाहल
शाळेच्या हॉलमधून झेलत चालतांना
मुलामुलींच्या गुंफलेल्या हातांमधून
वाट काढतांना
मीच अनोळखी होते
स्वत:ला

इंग्रजीतल्या मला मराठीतली मी
भेटेल का कधी?
शब्दार्थांच्या भिंती कोसळतील का कधी?

१०० दप्तरांचं ओझं मानाने वाहतांना
झुकलेले खांदे, पिकलेले केस
फाटलेला आवाज, इस्त्रीचे कपडे
मी होते ती, की निव्वळ माझी जिगीषा?

ह्या भिंतींनी मला आपलं म्हटलं,
अडखळत का होईना
व्हाईटबोर्डावर माझं अक्षर रुळलं.
भारतातल्या गोष्टींचा रंगीबेरंगी मुखवटा चढवला,
पण तरी त्यांचं किती मला,
नि माझं त्यांना कळलं.

ह्या हजारो चेहऱ्यांमधून
शे दोनशे तरी रोज खुणावतात-
मनात इतकी गर्दी?
पुन्हा कधीच नाही.

रोजचे राग-अनुराग
कोवळ्या अपेक्षा नि अर्धवटपणाचे हट्ट
पुन्हा कधीच नाहीत.

पणाला लावलेले दिवस
विसरलेले घर
खाजगी बंध-अनुबंध
हिशोबाला काढायचे नसतात कधीच.

तरीही वाटतं,
ह्या भिंतींना कधीतरी येईल का माझी सय?
लाखो स्वप्नांच्या कोलाहलात
विरून जाईल का माझा आवाज?

कि असं तुटल्यावरही न "सुटता" येण्याचं
भाग्य भेटेल अचानक
हसून विचारणाऱ्या, क्षणात ४ फूट वाढलेल्या
एखाद्या विद्यार्थ्यासारखं?

पाए आणि वाघ: Happy Pi Day

एक होता पाए. (मराठीत "पाय" आणि "पाए" च्या उच्चारात फारसा फरक नाही, पण आशयदृष्ट्या पाय म्हटला की आपला पायच डोक्यात प्रथम येतो, म्हणून "पाए" असा वापर करते आहे.) त्याचं नाव खरंतर "पिसीन मॉलिटोर पटेल" (Piscine Molitor Patel) होतं, पण शाळेतलं चिडवणं थांबावं, म्हणून त्याने "पाए" धारण केलं, ते कायमचं. नावात काय असतं? असं शेक्स्पियर ने लाख म्हणून ठेवलं असलं, तरी "पाए" (Pi) इतकं "भारी" (भारी= मस्त असा पुणेरी अर्थ अभिप्रेत नसून भारी= loaded/आशयघन असा आहे) नाव शोधूनही सापडलं नसतं!

ह्या पाए चे वडील एक प्राणीसंग्रहालय चालवत असतात. तिथे "रिचर्ड पार्कर" नावाचा एक वाघ दाखल होतो. त्या वाघाचं नाव रिचर्ड पार्कर कसं पडलं, ह्याची पण पाएच्या नावाइतकीच मजेदार कहाणी आहे, 
Yann Martel लिखित, Life of Pi.  'कहाणी' वरून आठवलं, पुराणातल्या कथा/कहाण्यांप्रमाणेच ही कादंबरी खऱ्या-खोट्याच्या सीमारेषेवर सहज प्रवास करते. म्हटले तर अकल्पनीय/अतर्क्य अशा घटनांना पाएच्या अतिशय वस्तुनिष्ठ वर्णनामुळे वास्तवाची किनार येते, म्हणूनच वाचकांनाही ती कहाणी multidimensional (बहुआयामी) आणि विचारप्रवर्तक वाटू लागते.


तर रिचर्ड पार्कर आल्यावर छोट्या पाएला त्याचे आकर्षण वाटले, आणि तो पिंजऱ्याजवळ जाऊन आला, हे कळल्यावर त्याच्या वडिलांनी, काहीशा अघोरी पद्धतीनेच, पाएला श्वापदांचा हिंस्त्रपणा दाखवून कायमचा "धडा" दिला. पण दुसरीकडे, पॉण्डिचेरीच्या बहुढंगी वातावरणात पाए वेगवेगळ्या धर्मांचेही धडे घेत होता, आणि सगळ्याच धर्मांमधे भरपूर साम्यस्थळं असूनही लोक आपापल्या जन्मजात धर्माला चिकटून का बसतात, हे कोडं उलगडायच्या आतच, वडिलांनी बोटीवरून कॅनडाला प्रयाण करायचं ठरवलं, अगदी पोरं-बाळं-प्राणी-पक्षी ह्या सगळ्या गोतावळ्यासकट. त्या जहाजाचं, रिचर्ड पार्करचं, नि पाएचं पुढे काय झालं, हीच कथावास्तू आहे.


बोटीवरचे प्राणी म्हटल्यावर नोआहच्या गोष्टीची आठवण झाली? पाएला त्याच्या मामाने उत्तम पोहणे शिकवले, आणि त्याचे नावही एका तरणतलावावरून ठेवले, पुढे पोहता येत होते, म्हणूनच तो वाचला, त्यावरून, "भवसागर तरण्याची" आठवण झाली? अशी एक दोनच नव्हे, तर शेकडो उदाहरणं पुस्तकात सापडतील, कि परस्परसंबंधांच्या उभ्या-आडव्या जाळ्यातून, वरकरणी साध्या उदाहरणातून लेखकाने जीवनाचे तत्वज्ञानच सांगितले आहे.

माणूस आणि पशूत काय फरक असतो? (हल्ली फारसा जाणवत नसला तरी) प्राण्यांना केवळ एक शरीर"धर्म"च ठाऊक असतो. जगण्यासाठी मारणे, खाणे, प्रजोत्पादन आणि संगोपन, एवढंच जीवनाचं श्रेय प्राण्यांना पुरतं. पण माणसाला त्याहून अधिक कशाचीतरी तहान असते. मारणे अथवा मरणे, ह्यापलिकडचा जीवनाचा मतितार्थ शोधायची ओढच माणसाला धर्माकडे, आणि संस्कृतीकडे घेऊन गेली. धर्माच्या प्रयोजनाची चर्चा करतांना Life of Pi  सारखी पुस्तकं नक्कीच समाविष्ट करायला हवीत, कारण पाए, आणि रिचर्ड पार्करमधील नात्याचा प्रवास हा माणसातल्या पशुत्वाचा, आणि त्याविरोधात उभ्या ठाकलेल्या माणूसपणाचा प्रवास आहे, असं मला वाटतं.

म्हटलं तर पाए म्हणजे केवळ ३.१४, असे माझ्या वर्षानुवर्षे गणिताचा गंज लागलेल्या बुद्धीला आठवलं. पण विकिपिडीया वर शोधायला गेलात, तर पाए ह्या अंकाचं असाधारण महत्त्व लक्षात येतं. पाए नावाची संकल्पना माणसाने जन्माला घातली, तीच मुळी एक "नातं" स्पष्ट करून सांगण्यासाठी. जीवनातल्या अनेक चढ-उतारांत पाए मात्र "constant" आहे, आणि तरीही, त्याचं खरं मूल्य कळण्याला कितीतरी शतके जावी लागली, किंबहुना त्याचं खरं मूल्य हे अप्राप्यच आहे. Life of Pi हे शीर्षक त्या अर्थाने, "पाए ह्या संकल्पनेचा जीवनपट/विकास" म्हणूनही समर्पकच असेल. 
पशूंप्रमाणे निरूद्देश जगण्याला कंटाळलेल्या माणसाला आस होती, नव्हे, त्याचा तो विश्वास होता, कि जगाची निर्मिती, त्यात मानवाची उत्क्रांती हा निव्व्ळ योगायोग नसावाच. म्हणूनच तो भवतालच्या सगळ्या घटनांमधले, वस्तूंमधले परस्परसंबंध शोधू लागतो. हा परस्परसंबंध सांगणाऱ्या दोन गोष्टी: पाए, आणि धर्म. माणसाला जीवनात पशूत्वाच्या पुढे जाणे जो शिकवतो, तो धर्म. 

आज धर्माचा व्यापार, त्याची भ्रष्टता, मूळ उद्दिष्टे हरवलेलं स्वरूपच आपल्याला दिसतं, पण त्याचा विकास माणसाच्या जीवनातली एक पोकळी भरून काढण्यासाठी झाला. Karen Armstrong नावाच्या विदुषीचे धर्माच्या विकास, आणि उद्दिष्टांवरचे भाष्य फार आवडले. (तिच्या लेखाचा अनुवाद करायची जबरदस्त इच्छा आहे. ते असो.) 

पाएच्या आणि वाघाच्या "कहाणीत" माणसाची आदिकालापासूनची कहाणी कुणाला सापडेल, तर कुणाला "आपण सारे अर्जुन" प्रमाणे जगण्याचे तत्वज्ञान सापडेल. मुळात पाएचा वाघ कुणालाही दिसला नाही. पण तसा तर, देव तरी कुणाला दिसलाय? तरीही, प्रत्येकाच्या अंतर्मनातल्या देवाने (अथवा वाघाने) त्याला/तिला जगण्याचं बळ, जगण्याची उमेद, जगण्याची दिशाच नव्हे, तर जिगीषाही दिलीये, हे मात्र खरं. म्हणूनच  ही पाएची कहाणी पण त्या गणिती Pi च्या कहाणी इतकीच महत्वाची आहे. 













3/13/15

बाल्कनी


पोर्तोरीकोच्या आमच्या घराला एक मस्त मोठ्ठी बाल्कनी होती. "बाल्कनीतून काय काय दिसतं?" म्हटलं, की झालीच पोराची लिस्ट सुरू..."बाल्कनीतून समुद्र दिसतो, नारळाची झाडं दिसतात, बिल्डिंग दिसतात, मोठ्ठी क्रूज शिप दिसते, दिवे दिसतात, रस्ता दिसतो, आणि रस्त्याच्या पलिकडे Luis Munoz Rivera पार्कपण दिसतो! खरंच तो फ्लॅट इतका समुद्राकाठी होता, की सॅन हुआनला क्रूजशिप आलेली दिसायची. मग आम्ही ठरवायचो, "आज गावात गर्दी असणार. आज डिनरला दुसरीकडे जाऊया!" रस्त्यापलिकडचा पार्क इतका ***पाशी होता, तरी बाहेर पडायची आमची अर्धी भूक त्या बाल्कनीतच भागायची, इतके आम्ही तिथे पडीक असायचो. तिला दारं होती, पण रात्रीशिवाय, ६ महिन्यात ६ वेळाही कधी ती कधी बंद राहिली नाहीत. असह्य उन्हातही बेडरूम किंवा टीव्हीच्या खोलीत ए.सी लावला, तरी बाल्कनीला रजा नसे.



पारदर्शी काचांच्या भिंती असलेल्या बाल्कन्या फक्त अब्जाधींशांच्या, जुहूच्या फ्लॅटच्या असतात, असंच ऐकलं होतं. पाहिल्यावर तर वेडेच झालो. एक महिनाभर मस्त वाटलं, पण भर रस्त्याच्या रहदारीमुळे, समुद्रावरच्या वाऱ्यामुळे, बाल्कनीत फार घाण व्हायची, नि तिथली धूळ माती सगळ्या घरभर पसरायची. म्हणून एकदा सरळ बादलीत पाणी घेऊन, पाईप लावून ती धुवायला घेतली, तर आमच्या पिटक्याला काय चेव आलाय विचारता! तो दिवसभर "little helper" होऊन बाल्कनी धूत बसला, आणि शेवटी "किती पाणी वाया घालवलंस बघ, नळातलं सगळं पाणीच संपून गेलं" असं सांगून त्याला उचलून बाथरूममधे न्यायला लागलं. खोटं कशाला सांगू, बाहेरही पडता येत नाही इतकं ऊन झालं, की "बाल्कनी धुणे" हा आमचा आवडता प्रोग्रॅम झाला :)

उन्हाळी प्रदेशात रहायचे सुख त्या बाल्कनीत बसलं, की जाणवे. वीकेंडला सकाळी उठल्याउठल्या नवरा शास्त्रीय संगीत लावतो, ते भरदार, भारलेले, भारावणारे सूर, आणि संगतीला पूर्वेकडून उगवणारा "दिनमणी व्योमराज"! मग दिवस चढत जातो तशी रहदारी वाढायची. सकाळी मी कानोसा घेतच असायचे, की  "कचरू" कधी येेतो, कारण माझ्या छोट्याच्या जीवनातला तो एक मोठ्ठा आनंददायी प्रसंग होऊन बसला होता! (म्हणजे, कचऱ्याची गाडी. माझ्या भाच्याचा शब्दच मी माझ्या मुलाला शिकवला, पण कचरूचं वेड मात्र शिकवावं लागलंच नाही, कारण ते दोघांत अनुवांशिकच असावं :).  न्यू जर्सीत बंगलेवजा घरांच्या कचरागाडीतून दोन कामकरी उतरतात, आणि एकेका घरासमोरची कचराकुंडी गाडीत ओतत पुढे जातात. हा "कचरू" मात्र वेगळा होता.

आम्ही आमचे कचरे खालच्या मोठ्या डंपस्टरात जाऊन टाकायचो, तो डंपस्टर उचलायला ह्या कचरूला दोन यांत्रिक हात होते. एवढा भला थोरला डंपस्टर कचरूच्या वर उचलून त्यात उलटा होतो, आणि कचरा आत पडतो, हा चमत्कार माझ्या पोराने प्रथमच पाहिला. ते ही ६ व्या मजल्याच्या बाल्कनीतून बघतांना अगदी नीट दिसतं. मग कचरूचं खेळणं घरी आलं. त्याच्यावर Tonka हे नाव छापलेलं होतं म्हणून कचरूचं पुन्हा बारसं होऊन "टोंका" झालं. जेवतांना टोंकाची गोष्ट. टोंकाच्या गोष्टीला डिस्ने कार्स ची फोडणी. हे सSSSगळं त्या एका बाल्कनी पासून सुरू झालं.

पोर्तोरीकोत भाषेच्या प्रश्नामुळे, आणि ६च महिने रहायचे असल्यामुळे, आमचा फारसा गोतावळा नव्हता, तरीही, त्या बाल्कनीने आमचे दिवस अळणी जाऊ दिले नाहीत. कधी त्यावरून सायकल मॅरॅथॉनची गडबड, तर कधी PREPA विरोधी रॅली, सर्कशीचे ट्रक गाणी बजावणी करत, तर पोलिसगाड्या किंवा ॲम्ब्युलन्स सायरनने बोंबलत जातांना बघणे, हे उद्योग मी आणि माझ्या मुलाने सारख्याच हिरीरीने केले.

मधमाशी, मुंगळे किंवा भुंगे जर बाल्कनीत आले, तर मग पुढचे दोन तास पिटक्याला ते पुरत. मुंगळा कुठे चढतो, तो पडेल ना! किंवा "बधमाशी" उडाली, कि ती फुलातून मध आणायला गेलीये" अशी वर्णनं ऐकायला मिळत. पक्ष्यांसाठी खरं दाणे ठेवू शकलो असतो, पण मला ज ब र द स्त पक्षी-फोबिया आहे म्हणून ते राहिलं. (नाही, हिचकॉकचा पिक्चर पाहिल्यामुळे तो झालेला नाही, कारण मी तो पिक्चर पाहिलाच नाहिये आणि कधी पाहणारही नाही.)

पाऊस पडू लागला, की तर  माझ्या पोरापेक्षा मलाच जास्त भरतं यायचं, की "चला बाल्कनीत जाऊन पाऊस पाहू. पावसात भिजू!" पाऊस बघतांना झाडांचे इतके वेगवेगळे हिरवे रंग दिसायचे, की हरखून जायला व्हायचं. एरवी एवढ्या उकाड्यात गरम पेक्षा गार लिंबू सरबतच बरे वाटत असले, तरी केवळ त्या बाल्कनीला न्याय द्यायला कित्येकदा पावसात, किंवा संध्याकाळी मी चहा घेऊन तासंतास तिथे काढायचे." पुस्तकं वाचायला फारसा वेळ मला मिळत नसे, पण नवऱ्याने ४-५ ग्रंथ तिथे सहज संपवले.

आमच्या टिपिकल अमेरिकन घरची बाल्कनी म्हणजे, इमारतीला बाहेरून सजावट करावी तशी, आणि तीही privacy च्या दृष्टीने, घराच्या "उलट्या" बाजूला. गावगप्पा आणि चांभारचौकशा करण्यासाठी अगदीच बिनकामाची. सेक्स ॲण्ड द सिटी मधल्या कॅरी ब्रॅडशॉ "घरायेवढं कपडे-बुटांचं कपाट" असं स्वप्नरंजन करत असते, तशी मी, फक्त एका छोट्या खोलीएवढ्या बाल्कनीचे.
"खुर्चीवरी बसावे, रस्त्याकडे पहावे, चा-बिस्किटे चरावे, त्या बाल्कनीत माझ्या." असं संत तुकडोजी महाराजांनी म्हणूनच ठेवलंय ना :) :)




1/14/15

Not one, not two.

"आता मी प्रमुख पाहुण्यांना चार शब्द बोलायची विनंती करते!" असं निवेदिकेने म्हटलं, की प्रेक्षक आळोखेपिळोखे द्यायला लागतात. पाहुण्यांचे "चार शब्द" मात्र चांगले दोन तास चालतात!
मात्र झेन कोअनचे चार शब्द? "Not one, not two."

माझं मन आणि मी. आम्ही एकच आहोत, की दोन? ह्या प्रश्नानेच द्विधा झालेलं मन: ते एकच आहे कि दोन? माझं मन नसेल, तर मी असेन का? Descartes नावाच्या तत्वज्ञाने म्हटलंय, "I think, therefore I am." पण हा विचार करणाऱ्या, "स्व" ची जाणीव असलेल्या मनापलिकडे माझं अस्त्तित्व आहे की नाही, हेच कळत नसतांना तेच चार शब्द समर्पक वाटतात: ना एक, ना दोन......

"एक ना दोन, भाराभर चिंध्या!" माझे वडिल नेहमी सांगतात. माळेत एक-एक हव्यासाचा मणी जोडत गेले, आणि आता हे आयुष्यच तसं झालंय का? एकाने समाधान होत नाही, मग एकामागे दोन, दोनामागे तीन, ह्या हव्यासाला अंत नाही, असं असेल काय? 

काही दिवसांपासून बौद्ध धर्माबद्द्ल वाचन चाललं होतं, आणि त्यातल्या मूलतत्त्वांनी भारावून जाऊन एकदोन झेन मासिकंही जवळच्या लायब्ररीतून उचलून आणली होती. मग थोडंफार दु:खांना सामोरं जाण्याचा मार्ग, वगैरे वाचतांना, "हे आपल्याला लागू पडतंय, आणि ह्यातलं थोडं थोडं जरी रोजच्या जीवनात उतरवता आलं तर चांगलं होईल..." इतपत माझी प्रगती झाली होती.

त्यातला मला खूप आवडलेला एक प्रकार म्हणजे zen koan. थोडक्यात, ध्यान करतांना मन भटकू नये, म्हणून एक छोटसं कोडं घ्यायचं. ह्या कोड्याच्या माध्यमातून आध्यात्मिक, किंवा आत्मिक, किंवा अंतिम सत्यावर चिंतन करावं, आणि ते करतांना आपल्याला नवीन काहीतरी उमजत जावं, अशी अपेक्षा असते. ह्या कोड्याला ठरलेलं असं काही उत्तर नसतं. आपल्याला अभिप्रेत असलेल्या, किंवा जाणवलेल्या अर्थावर आपण गुरूशी चर्चा करावी, आणि त्यांच्याकडून नवीन दिशा/उपदेश घ्यावा अशी पद्धत.

तर असे चारदोन koan इकडच्या तिकडच्या वाचनात आले, पण मनात घर केलं, ते ह्या साध्या शब्दांनी:
Not one, not two. शरीर आणि मनाच्या द्वैत/अद्वैताबद्दल इथे सांगितलंय, की ब्रह्म आणि आत्म्याच्या? अद्वैतवादी म्हणतात की आत्मा आणि परमात्मा हे एकरूपच आहेत. मग आत्म्याला परमात्म्याचा शोध घ्यायला इतके कष्ट का पडतात? स्वत:चं खरं रूप ओळखू न शकलेला आत्माच द्वैत निर्माण करतो, असं असेल काय? 

 एकदा वाटतं, लग्न केल्यावर दोन व्यक्ती असल्या, तरी त्यांचं जीवन एक होतं. ते हे असेल काय? 
बरेचदा भांडण दोघांचंच असलं, तरी त्यात बरेच इतर लोक होरपळतात, गोवले जातात. मग भांडण सुरू कोणी केलं, ह्याला अर्थ नाही. एका हाताने टाळी वाजत नाही. क्रीया-प्रतिक्रीया, ह्या दोन दिशांमधेच आपल्या मनाचा लंबक येरझाऱ्या घालत राहतो. असणं-नसणं/पॉझिटिव-निगेटिव हे बायनरीज (binaries) पण असेच, कारण त्यांची व्याख्याच मुळात परस्परावलंबी आहे. संकल्पना एकच असली तरी ती व्यक्त द्वैतातून होते, हे किती अतर्क्य!

कबीराचं एक "अद्वितीय" सुंदर भजन, लताच्या आवाजातलं, "तेरा मेरा मनवा कैसे एक होई रे?" आठवलं. ते इथे ऐकता येईल.
मै कहता तू जागत रहियो, तू जाता है सोई रे ।
जुगन जुगन समझावत हारा, कही न मानत मोई रे ॥
(मनाच्या विकारांवर विजय मिळवणं फार कठीण!  नवीन वर्षाच्या सुरवातीला कितीतरी प्रतिज्ञा स्वत:शीच करणारं हे मन. दोन दिवस झाले, की लगेच घसरू लागतं. त्याला समजवावे तरी समजत नाही, कळले, तरी वळत नाही.)

मै कहता आँखी न देखी, तू कहता कागज की लेखी ।
मै कहता सुरझावन हारी, तू राख्यो उरझाई रे ॥
(जे डोळ्यांनी बघितले नाही, ते केवळ कागदावर लिहले म्हणून, किंवा फक्त एक संकल्पना म्हणून, त्यावर विश्वास ठेवावा का? देवाच्या अस्तित्त्वाबद्दलच हा चरण असू शकेल, की देवाला कोणी बघितले नाही तरी त्यावर विश्वास कसा ठेवावा? हे कोडं मी उलगडू पाहतो, पण "तू" (देवाला/ईश्वराला संबोधिले असावे) त्यातला गोंधळ माझ्यासाठी अधिकच का वाढवून ठेवलायस? जो विश्वास ठेवतो, त्यालाच देव भेटतो म्हणतात, पण जोवर पुरावा नाही, तोवर मी विश्वास ठेवणार नाही, हा हट्ट मनाला सोडायला सांगताहेत का? 

ते गाणं, ते विचार अनेक दिवस मनात घोळत राहिले, आणि एके दिवशी, एका डोहाळेजेवणाला गेलो, तेव्हा त्या "दोन जीवांच्या" "आई" ला बघून एकदम प्रकाश पडला, कि ही दोन जीवांची असूनही, डोळ्यांना एकच दिसते! त्याला भूक लागली, तर तिच्या पोटात कालवाकालव होते. त्याने उड्या मारल्या, तर तिला गुदगुल्या! नऊ महिन्यातिल तिच्या आचार-विचारांचा बाळावर नकळत परिणाम होत असतो. 
म्हणावे तर तो छोटा जीव तिच्यापासून वेगळा नाही, तिचाच अंश आहे, तरी थोड्या दिवसांनी त्याचं स्वत:चं असं वेगळं अस्तित्त्व निर्माण होईल. तरीही, आपलं मूल कितीही, अगदी कितीही मोठं झालं, तरी आईची माया त्यावर अशीच असते, जणू काही ते अजूनही तिच्याच नाळेशी जोडलेलं आहे. ह्यालाच म्हणत असतील, "Not one, not two." एक स्त्री म्हणून, माझं आत्मज्ञान शेवटी इथे येऊन थांबलं, की स्त्री ही अनंतकाळची माता! 
तुम्हाला काय वाटतं? Not one, not two मधून तुम्हाला कुठले अर्थ प्रतीत होतात? 







1/11/15

तीळ गूळ

मागच्या आठवड्यापासून माझं "पोष्टिक" जीवन सुरू झालं- म्हणजे असं, की मी नुकतीच लायब्ररीच्या "shipping dept." मधे नोकरी धरली. विद्यार्थीदशेत इथे सगळेच लोक छोट्यामोठ्या नोकरया करतात, त्यामुळे असल्या फडतूस नोकरीची लाज न वाटता उलट मला अप्रूपच वाटलं! एक नवीन अनुभव मिळेल, शिवाय इथल्या भरमसाठ फी चा थोडा का होइना, भार हलका होईल, म्हणून ही नोकरी मला अगदीच आवश्यक आहे. आधी थोडे दिवस मी एका प्रोफेसरांसाठी data collection/survey असे काम शाळांमधे जाऊन करत होते, पण त्यासाठी घरातून सकाळी ६.३०- ७ ला निघा, मग बसने Graduate School of Education गाठा, मग तिथून car-pool करून शाळेत जा, आणि परत येतांना पुन्हा तीच कसरत करतांना माझा जीव थकून जात होता. त्यामुळे मी जरा शोधायला सुरूवात केली, तर लगेच ही पोस्टातली संधी चालून आली.

Libraries मधे आपापसांत पुस्तकांची देवाण-घेवाण होत असते. कधी कोणी विद्यार्थी, किंवा कोणी प्रोफेसर, युनिव्हर्सिटीच्या लायब्ररीत नसलेल्या पुस्तकाची मागणी दुसया एखाद्या लायब्ररीकडून करतात. मग ती लायब्ररी पोस्टाने ते पुस्तक आमच्या लायब्ररीत पाठवणार. किंवा कधी Rutgers Alexander Library मधून इथे न्यू जर्सीतल्या Public Libraries मधे पुस्तकं पाठवली जाणार- हा सगळा कारभार आमच्या Shipping Dept. मधून होतो. लायब्ररीसारख्या ठिकाणी वातावरण चांगलं असतं, शांतपणे कामं होतात, पुस्तकांशी संपर्क येतो, त्यामुळे मला हा जॉब निदान जाहिरात वाचून तरी चांगला वाटला.

Interview द्यायला गेले, तेंव्हा जरा नीटनेटके दिसावे, म्हणून नेहमीची जीन्स आणि टी-शर्ट न घालता चांगल्या trousers आणि शर्ट, formal shoes वगैरे परिधान केले. लायब्ररी माझ्या चांगलीच परिचयाची- कुठे कुठली पुस्तकं असतात, पाणी प्यायला नळ कुठे, ह्या गोष्टी मला पाठच आहेत. पण हे Shipping Dept. कोणतं त्याचा काही पत्ता लागत नव्हता. फोनवर विचारून कळलं, की हे Dept. लायब्ररीच्या मागच्या बाजूला आहे. मी शोधत शोधत तिथे पोचले, तर माझा विश्वास बसेना- समोरून अगदी भव्य, आधुनिक, elegant दिसणाया लायब्ररीला मागून अशी घाणेरडी शेपूट असेल ह्याची कोणी कल्पनाही केली नसेल. खरं म्हणजे येता जाता दिसणारा हा भाग लायब्ररीचा नसेलच, दुसर्याच कुठल्या इमारतीचा असेल, अशी माझी ठाम समजूत होती, ती अगदी चुकीची निघाली!!! त्या गचाळ खोलीचं दार ज्या बोळकांडीत उघडतं, तो बोळ थेट लायब्ररीच्या Main Lounge खाली उघडतो, हे मला परत येतांना जाणवलं!

आत जाऊन बघते, तो माझा interview घेणारा चार्ल्स, मळका टी शर्ट आणि फाटकी जीन्स ह्या अवतारात! तो धड दाढीही करत नाही रोज, हे मला आता दोन तीन दिवसांच्या अनुभवावरून कळून चुकलं आहे, पण त्या दिवशी मला वाटलं, "माझा टीचर सारखा कडक पोशाख पाहून बहुतेक माझ्याऐवजी हाच मला घाबरणार!" :) त्याने प्रथमच मला विचारून टाकलं- "तू आधी कुठे कुठे नोकरी केली आहेस?" आता माझा भारतातला जेम्तेम ३ महिन्याचा शिकवायचा अनुभव ह्याला सांगावा की नाही, ह्या विचारात मी असतांनाच तो म्हणाला, "तुझा resume इतका उत्तम आहे की मी जास्त काही विचारायलाच नको, आणि तू शिक्षिका होणार म्हणजे तु तशी जबाबदार आणि कामसू असशीलसं वाटतं !" आता त्याला मी पुढे जास्त बोलायची संधीच न देता विचारलं, " कामाच्या वेळा कायकाय? कोणत्या प्रकारची कामं माझ्याकडे येतील? मला पुढे दुसरी ह्यापेक्षाही चांगली नोकरी मिळाली तर तुम्हाला किती दिवसांची मुदत द्यावी लागेल? काही contract आहे का?" आता तो जरा गांगरला. खरं म्हणजे मी ह्या नोकरीसाठी overqualified आहे, ह्याची जाणीव त्याला असावी... "कधीकधी एखादा मुलगा एक-दोन दिवसांतच इथून पळ काढतो! पण ह्यावेळी मला इतके अर्ज आलेत की खरंच युनिव्हर्सिटीत नोकयांची मारामार असावी! त्यातून मी काही सगळ्यांना interview ला बोलवत नाहिये, त्यामुळे तुला हे काम बरं वाटत असेल तर तू मला लगेच कळव! "
एकूण, पहिल्याच भेटीत त्याने मला नोकरी जवळजवळ देऊनच टाकली होती, पण मीच त्याला म्हटले, "तुम्ही अजून कोणाला भेटायचे ते भेटून मला email करा. " मी तोंडदेखलं म्हटलं खरं, पण त्याच्याकडे बघून मला साधारण कल्पना आली होती की मला ही नोकरी मिळणार :)

माझा पहिला दिवस म्हणजे - वेगवेगळ्या विद्यापीठाच्या वेगवेगळ्या लायब्ररी मधे वेगवेगळ्या प्रकारे पुस्तकं कशी पाठवतात, ते शिकणे. Pennsylvania/ Pittsburgh सारख्या राज्यांसाठी PALCI नावाच्या कराराखाली स्वस्त दरात पुस्तकं पाठवता येतात, तर New York मधल्या कॉलेजेससाठी Metro System, असे ठरलेले आहे. New Jersey तल्या अनेक सार्वजनिक वाचनालयांमधेही आमच्या Rutgers University मधून पुस्तकं जात असतात. ते सगळे काम एकदा शिकून घेतले की बाकी सगळी निव्व्ळ "मजूरी" :)

पहिला दिवस म्हटला की सगळ्यांशी ओळखी करून घेणे वगैरे प्रकार आले. Ken (Kenneth) ह्या African American माणसाशी माझी सगळ्यात आधी गट्टी जमली- मुख्य म्हणजे तो बडबडा, साधा, आणि माझ्याच boss च्या हाताखाली काम करणारा. तो ट्रक चालवतो. New Jersey तली पुस्तकं वाटून झाली, की फावल्या वेळात आमच्या dept. मधे थोडे काम करतो. पोस्टाचे मोठे ट्रक आले, की त्यातून खोकी काढून घेणे- अशी कामं तो करतो. मला एकदा गमतीने म्हणाला, "मी आधी जिथे काम करायचो तिथे खूप इंडियन लोक होते. त्यांच्या त्या पदार्थांच्या नुसत्या तिखट वासानेच माझी झोप उडायची- त्या भीतीने मी कधी खाऊनही पाहिले नाहीत!"

माझा बॉस मात्र व्हेजिटेरियन, आणि भारतीय जेवणाचा मोठा फॅन आहे. त्याचे प्रश्न वेगळे- "इथे चांगली भारतीय हॉटेल्स कोणती आहेत?" मी त्याला नावं सांगितली तर म्हणाला, "आपण सगळे जाऊ तिथे एखादे वेळी" !!!
एकदा काय झालं, मी एकीकडे काम करत असतांना त्याचे कोणाशी बोलणे चाललेले मी ऐकले- काहीतरी मांजरींचा विषय़ होता. मी त्याला विचारलं, की तू काही मांजर वगैरे पाळलं आहेस का- तर तो बाजूचा माणूस माझ्याकडे अविश्चासाने बघायला लागला- "तू हिला सांगितलं नाहियेस का?" - हे चार्ल्सला. "अरे सांगितलं असतं तर तिने मला आधीच वेड्यात काढलं असतं ना!" - इति चार्ल्स.
"अगं ह्याच्याकडे एकूण ३५ मांजरी आहेत! -३५च ना रे चार्ल्स? की आता अजून एखादी वाढलीये? "
मला एकदम चक्करच आली- मनात म्हटलं - ह्या माणसाला काय बायका पोरं तरी आहेत का नाही? की नुसता मांजरींचा संसार सांभाळत बसला आहे?
तेवढ्यात तो म्हणाला, "अगं मी अशा काही मुद्दाम ३५ मांजरी पाळल्या नाहियेत! एकीला पिल्लं झाली, अजून एखादी वाट चुकून आमच्याकडे आली, असे करत करत येवढ्या झाल्या! मी तुला हे आधीच सांगितलं असतं तर तू इथे काम करायला आलीच नसतीस, काय? "
मग मी त्याला म्हटलं, " अरे माझ्या माहेरी पण आमच्या लालूची अशीच कहाणी आहे- बिचारा बेवारशी हिंडत होता, त्याला माझ्या बाबांनी, आजीने घरात घेतला, अर्थात, तुझ्याइतके दय़ाळू मात्र आम्ही होऊ शकत नाही....!"

असा हा माझा बॉस मला दर दिवशी नवीन धक्के देत होता. आता हळूहळू आमच्या वेगवेगळ्या विषयांवर चर्चा व्हायला लागल्या आहेत- भारतातली शिक्षणपद्धती, नागपूरचे हवामान, न्यू जर्सीतला बर्फ़ वगैरे. पोस्ट्मास्तराने किती सुशिक्षित असावं त्याचा कहर म्हणजे माझा बॉस. त्याला इतिहास, पूर्वेकडचे विविध धर्म, भारतीय शास्त्रीय संगीत, अमेरिकेचे राजकारण, आणि जगातली अनेक महायुद्ध, अशा विषयांमधे अत्यंत रस आहे. मात्र computers, technology, cell phone आदि उपकरणांशी अगदी जेमतेमच संबंध. एकदा मला म्हणाला, "हे फोटो मी इमेलने कसे पाठवू? तू सांगितलंस तरी मी दुसया मिनिटाला विसरणार, त्यापेक्षा तूच मला पाठवून दे!"

परवा म्हणाला, "मी एक पुस्तक वाचत होतो- बौद्धधर्माबद्दल. तुमच्याकडे कधी हिंदू आणि बुद्धधर्मात जातीय तणाव कसे होत नाहीत? गौतम बुद्ध, सम्राट अशोक हे आधी हिंदू होते आणि त्यांनीच पुढे बौद्धधर्माचा प्रसार केला, हयावर हिंदूंची काय प्रतिक्रिया आहे? ह्या दोन धर्मांमधे कधी जातीय तणाव होत नाहीत का? " मला एकदम जाणवलं- की ह्या गोष्टीचा इतका विचार मी कधीच केला नव्हता. objective, किंवा नि:पक्षपाती दृष्टिकोन खरा कसा असतो, हे मला त्याच्या विचारांवरून कळायला लागलं. मात्र तो "अशोका" चित्रपटाची सीडी घ्यायला निघाला, तेंव्हा हसू आलं - मी त्याला सरळ सांगितलं- त्या सीडीवर पैसे वाया घालवू नको. बिचारा येवढा भारतीय इतिहासाचा अभ्यास करतो आहे- तर त्या चित्रपटातून त्याला भलत्याच खोट्या गोष्टी खर्या वाटायच्या!!!

केनशी बोलतांना मात्र अमेरिकन जीवनाची वेगळीच बाजू समजली. आपल्याला सगळे अमेरिकन श्रीमंत वाटतात, पण खरंतर त्यांची दशा अनेकदा आपल्यापेक्षाही वाईट असते. भारतातल्यासारख्या सवलती इथल्या गरीबांना शिक्षणाकरता मिळत नाहीत, आणि त्यांना कायम त्याच दलदलीत अडकून पडावं लागतं. हा केन कदाचित व्यसनमुक्ती केंद्रातून बाहेर पडला असावा- त्याला जास्त कॉफी प्यायची भीती, जास्त साखर खायची भीती, जास्त वजन वाढण्याची भीती........अशा अनेक काळज्या असतात. डिप्रेशन तो कधी दाखवत नाही, पण मला जाणवतं- मी एका गरीब देशातली, आज इथे शिक्षण घेऊन पुढे मानाने जगण्याची स्वप्नं बघते आहे. तो मात्र होता तिथेच राहणार. "मी बॉस झालो असतो, तर मी सगळ्यांवर फार चिडचिड केली असती- म्हणूनच त्यांनी चार्ल्सला निवडलं!" त्याच्या शब्दांमागे निराशा, वाया गेलेलं आयुष्य लपलं आहे. खरी कारण आम्हा दोघांनाही माहिती आहेत, पण कधीकधी जर स्वत:ची फसवणूक करून का होईना, आला क्षण आनंदाने घालवता आला, तर का करू नये? मी त्याला सांगत असते, "अरे, आमच्या आईवडिलांनीपण भारतात खूप कष्टात दिवस काढले. त्यांनी आम्हाला चांगलं शिक्षण, चांगले संस्कार दिले म्हणून आम्ही आज इथे पोचलो. पण बाकी भारतात कितीतरी लोक कसे राहतात ह्याची कल्पनाही तुला येणार नाही. त्यांच्या मानाने आपण किती भाग्यवान- असा विचार करून तर बघ!!!"

आणि एक Jim- तो ही ट्रक चालवतो, पण शिक्षण वगैरे बरं असल्यामुळे चार्ल्सच्या गैरहाजरीत थोडी clerical कामं पण सांभाळतो. त्याचा आकार खुर्चीत न मावणारा, पण आवाज आणि बोलणं अगदी शांत, सभ्य. मी एकदा त्याला विचारलं, "तू ही Dunkin Donuts ची कॉफी कुठून आणतोस? "(Canteen मधे कॉफी असते, पण मला campus वर कधी हे दुकान दिसलं नव्हतं.) आणि दुसर्या दिवशी बघते, तर माझ्या टेबलवर Dunkin Donuts चा कप ठेवलेला!

मग संक्रांत आली. मी घरी तिळगूळ केला होता, आणि पंकजच्या सहकार्यांसाठी पाठवलाच होता- तर म्हटलं आपणही का नेऊ नये आपल्या ऑफिसमधे? मी तिळ्गूळ नेला, आणि सगळ्यांना द्यायला लागले, तर केन मला म्हणाला, "बघ बरं का- तू आज मला हा खाऊ दिलास, त्यामूळे आता उद्याही मी खाऊ कुठंय असं विचारणार! "

माझ्या वर्गातली मुलं-मुली पण चांगली आहेत, पण मला त्यांना कधी तीळगूळ द्यावासा वाटला नाही. हया लोकांच्या साधेपणाने मात्र मला एकदम आपलंसं करून घेतलं........... त्यांना तीळगूळाचा अर्थ सांगतांना मनात म्हटलं - इथे बर्फ पडतो, गार बोचरे वारे वाहतात त्यात कधीकधी मनंही गोठून जातात. पण तीळाची स्निग्धतेने, गुळाच्या गोडव्याने आणि उष्णतेने ह्या अपरिचित मनांमधूनही मैत्री जुळायला वेळ लागणार नाही!

1/6/15

पोळपाटाचे एर्गोनॉमिक्स आणि इतर "पकाऊ गोष्टी"

लग्नाआधी आई-आजींनी भरपूर मागे लागून पाहिले, कि बये, आता तरी थोडा स्वयंपाक शिकून घे. पण मुळातली नावड, आणि नावडीतून निर्माण झालेली भीती, ह्या दोन गोष्टींमुळे माझी स्वयंपाकाची "भट्टी" कधी जमत नव्हती. तरीही, एक दिवस मारून मुटकून मला "पोळ्यांच्या" कामाला जुंपण्यात आले. तुळशी बागेतून मावशांसह खरेदी (हा एक स्वतंत्र विषय होऊ शकेल) करतांना, आईने त्याकाळी नवीन निघालेला प्लॅस्टिकचा पोळपाट (अय्या काय छान आहे!, धुवायला सोप्पा, हलका, दिसतोही स्वच्छ पांढरा! वगैरे वगैरे कारणमिमांसा देऊन) घरी आणला होता. त्यावर काय जमतंय बघू, असं म्हणून मी लाटणे हातात घ्यायची खोटी, कि मला पोळ्या चक्क जमूच लागल्या!

आजी म्हणाली, "पत्रावळी आधी द्रोणा, तो जावई शहाणा!" (ह्या म्हणीबद्दल अधिक माहिती हवी असल्यास, सानेगुरूजींचे श्यामची आई वाचणे. माहिती नको असल्यासही, श्यामची आई  जरूरच वाचणे.)
एरवीपण शाळेत असतांना, बहुतांश पोरांना न जमणाऱ्या/आवडणाऱ्या गोष्टींकडेच माझं जास्त लक्ष असायचं. उदा: विज्ञान किंवा गणित हे माझे scoring subjects नसून, इंग्रजी/मराठी हे होते! बहुतांश लोकांना नावडणाऱ्या कामाची, भाज्या चिरायची पण मला फाSSSर आवड, पण फोडणीला घालणे, त्यात वेगवेगळी मसाल्यांची कॉम्बिनेशन्स, शिजवण्याची कसरत, हे येवढे डोकेखाऊ काम कोण करेल? कोथिंबीर, पालक, मेथी तर मी अश्शी बारीक चिरायची, की काड्या घेतल्या असतील तरी कळणार नाही. कलिंगडाच्या एकसारख्या चौकोनी फोडी, पावभाजीवर घ्यायचे लोणी- अगदी कशा-कशाचीही कापाकापी मला आवडते.

मग काय, माझ्या पोळ्यांचंही, माझ्या कवितांइतकच कौतुक होऊ लागलं! "काय सुरेख हलक्या हाताने लाटते! अजून एकसारखे आकार येत नाहीत, पण प्रत्येक पोळी पातळ आहे, गोलच आहे, आणि फुगतेही आहे! मुख्य म्हणजे, त्या प्लॅस्टिकच्या पोळपाटावर घरातल्या इतर कोणाचाच हात (आणि जीव) बसला नव्हता, तरी मला तो आवडू लागला. लग्नानंतर आई म्हणाली, "तसंही प्लॅस्टिकचा पोळपाट मी वापरणार नाहिये, तुला न्यायचा असेल, तर तोच ने. २३किलो वजनातही बसेल सहज."

अमेरिकेत आल्याआल्या, चांगल्या पोळपाटाखेरिजही, पोळ्या नीट व्हायला काहितरी आवश्यक असतं, हे ताबडतोब लक्षात आलं, "कणीक"! गोल्डन टेंपल, सुजाता, नेचर्स बेस्ट, वाट्टेल ते पुडे आणले, तरी सकाळची पोळी संध्याकाळी खायच्या लायकीची उरत नाही, म्हटल्यावर मास्टर्ससाठी युनिव्हर्सिटीज शोधायच्या सोडून, आधी त्याच संशोधनाकडे मोर्चा वळवला. मग लक्षात आलं, पोळी तव्यावर फार पटकन कोरडी पडत्येय. अर्ध्या मिनिटाच्या वर एकीकडे ठेवली, कि गेलीच वाया. सासू-सासरे प्रथम आले, तेंव्हा, सासूबाईंनी उत्साहाने, "मी पोळ्या करते", म्हटल्यावर माझा चेहरा बघण्यासारखा झाला! दाखवण्यासारखा एक गुण, तोही दाखवायची संधी मिळणार नाही का काय? पण कणकेने वाचवले. पहिले काही दिवस तरी, त्यांनाच पोळ्या जमेनात, मग माझं फावलं.

तर नव्याची नवलाई संपली, पोळ्या करायची हौसही भागली, तरी, त्यात एक तंद्री लागली की मला बऱ्यापैकी मन:शांती मिळते, म्हणून मी रोज पोळ्या करतेच. तर नवरा एकदा म्हणाला, "तुलाच पोळ्यांची हौस आहे. रोज दोन दोन तास (अर्थातच हे त्याचं exaggeration!) त्यात घालवतेस, त्यापेक्षा पोळ्या विकत आणूया. मला काही फरक पडत नाही." ऑ????
माझा मोठ्ठा ऑ झाला, कारण हे म्हणजे, मी त्याला, "तू नोकरी कशाला करतोस?" म्हणण्यासारखं होतं.
तरीपण मी पोराचं, पैशाचं, पोटाचं, अशी कारणं काढत दहा वर्ष पोळ्या करतच राहिले. ("बदडणे" हा शब्दप्रयोग मला लागू होत नाही, ह्याचा मला किती अभिमान!) नवीन लग्न झालेल्या कोणीही बहिणी/मैत्रिणींनी पोळ्या-प्रताप ऐकवले, कि तो आणखीनच वाढतो, हे ही सांगूनच टाकते. "मला बाई आधीपासूनच............." मी लगेच पुराण लावते.

अशी दहा वर्ष, पोळपाट-लाटण्यासह, कणकेच्या गोळ्यासारखी गोल गोल फिरत, पोळीइतकं नाही, तरी बऱ्यापैकी "फुगत-फुगत", स्वयंपाकाच्या रिंगणात मजेने झिम्मा घालत गेली. आणि एक दिवस, माझ्या पाठीराख्या प्लॅस्टिकच्या पोळपाटावर- मीच- गरम डाव ठेवला. तिथे प्लॅस्टिक वितळून खोक पडली. पुढची पोळी अडली. आणि नवीन पोळपाटाच्या शोधात असतांनाच मला माझ्या पोळपाटाचं वैशिष्ट्य कळलं. पूर्वी, लाकडी पोळपाट सुद्धा, मधे फुगीर असायचे. तसाच हा ही होता. त्यामुळे पोळी कडेकडेने लाटणं जास्त सोपं जायचं. शिवाय, लाकडी पोळपाटाला नव्हता, तसा ह्याला, सूक्ष्म खरखरीतपणा होता (बाथरूममधे घसरून पडायला नको, म्हणून टाईल्सला जसा ठेवतात, तसा) त्यामुळे, पोळी चिकटण्याचं प्रमाण बरंच कमी होतं. आणि शेवटचा फरक असा, की हा पोळपाट नेहमीच्या पोळपाटांपेक्षा, निदान २ इंच तरी जास्त उंच होता.

मग मी भारतात, अमेरिकेत किती शोधलं, तरी तसा पोळपाट काही मला सापडला नाही. पण मनात विचार आला, कार, फोन असल्या नित्योपयोगी वस्तूंच्या ergonomics चा भरपूर विचार केला जातो, तसा स्वयंपाकातल्या सुऱ्यांव्यतिरिक्त फार कशाचा होतांना दिसत नाही. विशेषत: पोळपाट, डबे-बरण्या, पाण्याचे ग्लास-वाट्या. नवीन पोळपाटावरही मला पोळ्या करायची सवय झालीच, पण तो पोळपाट "पुन्हा होणे नाही" असं का???

त.टी.: ergonomics = कामातिल कौशल्य/कार्यक्षमतेचा अभ्यास (the study of people's efficiency in their working environment)
त.टी. २: ergonomics चा मी वाक्यात नक्कीच चुकीचा प्रयोग केलेला आहे, पण सूज्ञ वाचकहो, कृपया भा.पो. करून घ्या :)
त.टी. ३: कॉईलवर पोळ्या करायच्या असल्यास एक स्टँड असलेली उंच जाळी सहसा देसी दुकानांत मिळते, ती पोळ्या फुगवायला अनिवार्य आहे. शिवाय, ४-५ पोळ्या आधी लाटून ठेवून मग तवा तापवल्यास, पोळ्या लाटणे, व शेकणे, ह्या दोन्हीची चांगली सांगड घालता येते, कारण कॉईलवर, पोळी शेकायला अगदी कमी वेळ लागतो, पण आपल्या लाटण्याचा वेग त्या मानाने फारच कमी असतो.
त.टी. ४: कणकेचे वेगवेगळे प्रकार वापरून निष्कर्ष असा, की आशिर्वाद/नेचर्स बेस्ट/सुजाता हे प्रकार त्यातल्या त्यात उत्तम आहेत. कणीक जुनी असेल, तर मात्र वाईटच, कारण तिची लवचिकता कमी झालेली असते. शक्यतोवर छोटे पुडे आणल्यास, कणीक फार जुनी होण्याआधी वापरली जाते. अजून एक युक्ती अशी, की २ कप कणकेत १/२ कप Bob's Red Mill ची Whole Wheat Flour मिसळणे. ही महाग आहे, पण अतिशय शुद्ध कणकेप्रमाणे लालसर दिसते, व लवचिक असते, त्यामुळे पोळ्या मऊ राहतात.
त.टी. ५: माझी मावशी उवाच, "बाहेरच्या जगात इतके गड सर करणाऱ्या तुम्हा मुलींना, पोळ्या नाही जमल्या तर काही मोठेसे वाटून घ्यायला नको! Roti Maker घेऊन टाका सरळ, किंवा गुज्जू आंटी शोधा‍ :) :) 



1/4/15

आले!

भारतात, घरी,
चार मोठ्या-लहान माणसांत,
जाऊन आले. 
घरांचे उडत, उडत जाणारे रंग
पाहून आले. 

आई-बाबांचं नुस्तं असणं
त्यांचे फुटकळसे राग-लोभ
लटक्या कंटाळ्याने हलके झेलित
मजेमजेने सोसून आले. 

जुन्याच रस्त्यांवर नव्याने हरवले, 
मग नव्याच ओसाड जागा शोधून,
तिथेच तात्पुरते तंबू ठोकून,
वस्ती करून आले. 

प्रवाहातल्या दगडापरी
पाण्यातही अडखळले 
बर्फाचं मन पाण्यात
चिंब भिजवून आले.

माझ्याच रंग-रूप आकाराची
एक कागदी बाहुली म्हणून
कधीकाळी "जमलेली" भूमिका
कशीबशी वठवून, आले.

होतं नव्हतं तेवढं बोलणं 
मनातून संपून गेलं
नीरव रितेपणाचा आहेर
मनात भरून घेऊन आले.

आठवणींचे वर्ख उडायला लागले
आजचे वास्तव भिनायला लागले
हृदयाचे ठोके वाजायला लागले
तशी घाबरून, पळून का आले? 

स्वत:च्या गेले
दूर? 
कि जवळ? 
उत्तरांना प्रश्न
शोधून आले.